Theo quan điểm của ông chủ khách sạn Viễn Đông Tống Văn Lâm thì lịch sử phát triển kinh tế Tam Đảo đã trải qua ba thời kỳ. Đầu tiên là thời kỳ khách sạn, nhà nghỉ. Thứ hai là thời kỳ săn bắt côn trùng và hiện nay là thời của rau và quả xu xu. (Cũng cần nói thêm, cây này có tên là “xu xu” chứ không phải “su su” như vẫn thường viết). Trong đó, thời kỳ khách sạn du lịch là thời của những ông chủ giàu có, thời săn bắt côn trùng là thời của những tay tàn phá môi trường và thời trồng xu xu hiện nay thuộc về những người nông dân năng động.
Vàng son nhà nghỉ
Nhà nghỉ, khách sạn là những nghề kinh doanh lâu đời nhất, từ thuở đầu thế kỉ trước, khi người Pháp chọn nơi này làm chỗ nghỉ ngơi cho các công chức ngoại quốc mỗi mùa hè nóng bức. Thời kỳ đó, nhiều tòa nhà, biệt thự lớn đã được xây dựng. Đến thời bao cấp, Tam Đảo gần như chỉ còn lại là một cái tên trong ký ức. Cũng có một vài công ty, xí nghiệp xây dựng nhà nghỉ công đoàn cho cán bộ, công nhân rồi cũng chỉ dừng ở đó. Từ khi kinh tế phát triển, Tam Đảo mới thực sự hồi sinh. Giống như một mệnh phụ phu nhân tưởng đã qua thời nhan sắc, giờ lại bừng trẻ như cô gái mới lớn. Hàng trăm nhà nghỉ, khách sạn đua nhau mọc lên. Một chủ khách sạn cho biết vào những năm thịnh vượng, đây là nghề hái ra tiền, mỗi năm mỗi khách sạn thu lãi hàng trăm triệu đồng. Vì vậy, không ít nông dân có đất ở đây đã cắm sổ đỏ vay tiền xây nhà nghỉ. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, cả khách quan lẫn chủ quan, Tam Đảo vẫn chỉ dừng ở tầm thị trấn du lịch miền bán sơn cước dù bộ mặt của Tam Đảo vẫn thay đổi từng ngày.
Giờ đây, người ta tiếp tục “đục khoét” vào ba ngọn Tam Đảo nằm sát địa phận Thái Nguyên qua dự án du lịch sinh thái. Lợi đâu chưa thấy, chỉ thấy hàng chục ha rừng đang bị tàn phá để mở đường và đặc biệt là do đất đá đổ xuống từ các công trình xây dựng đang khiến Tam Đảo trở nên nham nhở.
Qua rồi, những cánh bướm 7 màu
Cách đây mấy năm, chẳng biết vì sao có rất đông người ngoại quốc mò về Tam Đảo để mua côn trùng, đặc biệt là bướm kiếm. Đó là một loài bướm lộng lẫy như 7 sắc cầu vồng và chỉ có ở đỉnh ba ngọn Tam Đảo. Vào mùa giao phối (tháng 4 và tháng 8 hàng năm), những con bướm cái giống như cô gái bước vào tuổi dậy thì, phô ra nét nhan sắc rực rỡ nhất của mình để dụ bạn tình thì cũng là lúc những tay săn bướm rình rập trên các ngọn cây. Do các cuộc mây mưa chỉ "công khai hóa" vào buổi sáng, từ 6 giờ đến 8 giờ và trong tư thế ái ân của các nhà du hành vũ trụ (nghĩa là đang bay) nên việc săn bắt rất gian truân. Họ phải bắc giáo trên các ngọn cây, lăm lăm cây vợt và chờ đợi ngày này qua ngày khác, ăn ở trong rừng hàng tháng trời. Vào thời điểm bùng nổ, giá bướm cái tới 15 triệu đồng/ con, bướm đực cũng được 1 triệu đến 1,2 triệu đồng/ con. Ông chủ khách sạn Viễn Đông được vận may mỉm cười khi chỉ chưa đầy 1 tháng đã vồ được 3 con bướm cái và 21 chú bướm đực. Tuy nhiên, anh cho biết mình vẫn chưa phải là người may mắn nhất vì có người còn kiếm được cả trăm triệu từ tiền bắt bướm. Thế nhưng gần đây, không hiểu vì lý do gì mà người mua không còn săn đuổi bướm nữa nên giá tụt xuống chỉ còn trên dưới 1 triệu đồng một nàng và bảy tám chục ngàn một chàng.
Trồng xu xu lãi hơn xây khách sạn
Khi nghề săn bướm khép lại thì Tam Đảo lại xuất hiện nghề mới: trồng xu xu lấy ngọn. Tuy việc ăn ngọn xu xu chỉ mới xuất hiện mấy năm nay nhưng ngay lập tức, nó đã trở thành món ăn đặc sản, thành một thương hiệu nổi tiếng của khu nghỉ mát nổi tiếng này.
Xu xu được bắc vuông vức thành giàn; xu xu vắt vẻo qua các mái nhà, bức tường; xu xu bò vào cả các cửa sổ phòng khách sạn, nhà nghỉ... Có thi sĩ khi lên vãn cảnh Tam Đảo đã ngẩn ngơ thốt lên "Em đã đẹp/khiến lòng anh xiêu vẹo/ xõa tóc làm duyên/anh chẳng thể ra về". Vậy mà, "cô gái đẹp" ấy không chỉ để cho thiên hạ ngắm, rung động, thèm thuồng... Với cái tên "cúng cơm" xu xu rất mộc mạc, "cô" không chỉ tạo cho khu nghỉ mát Tam Đảo một vẻ đẹp hiền dịu nhưng không kém phần sang trọng, "cô" còn biến nơi đây thành một vùng phát triển kinh tế năng động. Chị Phạm Thị Hương, một nông dân Tam Đảo chính gốc cho biết: muốn xu xu ra ngọn nhiều và mập, ngoài khâu chăm bón thì giàn phải thấp và phải ngắt ngọn liên tục. Khi bị ngắt ngọn, xu xu sẽ không ra quả mà tập trung cho việc nảy mầm. Và thời điểm đầu vụ, mỗi kg ngọn xu xu có giá tới trên 20 ngàn đồng, thấp nhất cũng 5 - 6 ngàn đồng/kg. Đã thế, năng suất tính trên diện tích đất rất cao. Chỉ vào mảnh đất cỡ một sào Bắc Bộ (360m2), chị Hương nói:
- Mảnh đất này mỗi lần thu hoạch 15 - 20kg bác ạ.
- Bao nhiêu ngày thì thu hoạch một lần? Tôi hỏi.
- Khoảng 3 ngày. Nếu để lâu, ngọn sẽ bị già, ăn không giòn và ngọt nên mất giá.
Như vậy, nếu mỗi năm thời gian thu hoạch khoảng 8 tháng, tương đương với 240 ngày, cũng tức là có khoảng 70 lượt ngắt ngọn. Mỗi lần ngắt ngọn trung bình thấp nhất là 10 kg x 70 lần = 700kg. Nếu mỗi kg bán với giá 7.000 đồng, mảnh đất của chị Hương đã cho thu nhập khoảng 5 triệu đồng/ sào Bắc Bộ. Một lợi nhuận đáng mơ ước với người làm nông nghiệp vùng rừng.
Anh Nguyễn Văn Kiên được coi là "đại gia" trong làng su su Tam Đảo. Hiện, anh có gần 2 mẫu Bắc Bộ thuê ba người làm, trả công và tiền ăn 1,3 - 1,5 triệu đồng/tháng/người. Ngoài việc chăm sóc xu xu của nhà, anh còn là một trong số các đầu mối bán buôn về Hà Nội. Anh tâm sự:
- Năm ngoái, em được 72 tấn. Năm nay cao hơn, chắc khoảng 80 tấn gì đó. Của nhà khoảng 30% thôi, còn lại là thu mua về đổ cho thương lái, nhưng cũng chỉ được vài chục triệu thôi bác ạ.
Tôi mang điều này về hỏi cô chủ nhà Phạm Thị Hương. Hương cười ngất ngư: “Hắn sợ nộp thuế thu nhập cao nên nói thế chứ năm nay, hắn thu cỡ 300 triệu là cái chắc”.
Trong khi nghề nhà nghỉ, khách sạn ở Tam Đảo đang lao đao vì nhiều lý do thì trồng xu xu ở Tam Đảo đang là nghề hái ra bạc. Chẳng thế mà ở đây lưu truyền câu thành ngữ: “Khôn trồng xu xu - Ngu xây khách sạn".
Riêng tôi thì nhớ mãi câu nói của một người chuyên kinh doanh trong lĩnh vực khách sạn, dịch vụ: Chỉ cần Tam Đảo giữ được những gì mà thiên nhiên đã ban tặng, biết làm dịch vụ một cách chuyên nghiệp hơn, chắc chắn, vùng đất này sẽ ngày càng cuốn hút được nhiều khách du lịch. Và, theo quy luật cung – cầu, các khách sạn sẽ lại tiếp tục mọc lên.