Tôi đã một lần tới gần Thà Khẹt. Đó là những ngày tham gia chiến dịch 972 Trung Lào mùa khô năm 1972. Khi ấy chiến trường chống Mỹ ở Đông Dương đã bước sang giai đoạn quyết định. Cuộc nói chuyện bốn bên ở Paris và cuộc gặp gỡ ở Vientiane diễn ra sôi động. Tờ báo Pháp Thế giới ngoại giao kêu lên: Cộng sản đang chia cắt nước Lào thành những cái túi!
Theo tôi được biết thì lúc đầu Mặt trận 972 mở ra theo lệnh của Quân uỷ TƯ và Bộ Tổng tư lệnh định giải phóng toàn bộ hai tỉnh Bôrikhămxay và Khăm Muộn, trong đó có thị xã Thà Khẹt. Nhưng rồi Nixon đã tráo trở không kịp ký hiệp định vào những ngày cuối tháng 10/1972 theo như đã thoả thuận Mặt trận 972 do quân khu Bốn phụ trách chỉ giải phóng hoàn toàn tỉnh Bôrikhămxay và hầu hết tỉnh Khăm Muộn, còn Thà Khẹt tỉnh lị Khăm Muộn ta chỉ tập kích rồi rút ra chứ không chủ trương chiếm giữ. Nước Lào vẫn bị cắt ngang ở đoạn trên và Thà Khẹt còn đó. Thà Khẹt tiếng Lào là Bến Khách, nằm ở bờ bên này sông Mê Kông và bờ bên kia là Na Khon Phanom của Thái Lan có căn cứ của Bộ chỉ huy tập đoàn không quân chiến lược số bảy Mỹ và sân bay B 52 ngày đêm đi gây tội ác trên bầu trời Hà Nội và chiến trường phía Bắc Đông Dương.
Thà Khẹt có khá đông gia đình Việt kiều làm ăn sinh sống từ những ngày Pháp còn cai trị ba nước Đông Dương. Cách mạng tháng Tám thành công ở VN thì cách mạng cũng nổ ra vào thời gian đó trên đất nước Lào. Ở Hà Nội, Hồ Chủ tịch tuyên bố thành lập nước VN mới và mời nhà vua Bảo Đại vừa thoái vị cùng Hoàng thân Xuphanuvông lúc đó đang ở Vinh ra thủ đô tiếp kiến. Chuyến đi ấy với Hoàng thân gần như là chuyến đi lịch sử. Hoàng thân cũng nhận được tin ở Vientiane vào ngày 12/10/1945 thành lập Chính phủ Tự do Lào (Lào Itxala) do Hoàng thân anh cả là Phệtxarạt làm Thủ tướng và mời ngài tham gia chính phủ. Hoàng thân Xuphanuvông quay về Huế tiếp kiến các đồng chí lãnh đạo của ta ở Huế như Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu, rồi theo đường chính trở về Xavanakhét. Một đoàn cán bộ quân sự VN được cử tri theo bảo vệ Hoàng thân cùng với tổ thư ký giúp việc trong đó có Hoàng Xuân Bình, Lê Thiệu Huy, Nguyễn Tử Quỹ... Những cuộc mít tinh lớn mừng độc lập được diễn ra ở Xavanakhét, ở Xêpôn... Nhưng rồi Hoàng thân Xuphanuvông đã chuyển đại bản doanh của mình về Thà Khẹt của tỉnh Khăm Muộn. Từ đây ngài mau chóng ngược lên Vientiane gặp Hoàng thân Phệtxarạt nhận chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao và Tổng tư lệnh các lực lượng kháng chiến Lào rồi lại mau chóng trở lại thị xã Thà Khẹt. Cùng với gây chiến ở Nam Bộ và gây hấn ở Hải Phòng, Nha Trang của VN, giặc Pháp tấn công chiếm lại Xavanakhét, chiếm ngã ba đường 12 và đường 13 phía Bắc thị xã Thà Khẹt vào ngày 21/3/1946 với 3.000 quân viễn chinh có máy bay, xe tăng và pháo binh yểm trợ. Liên quan Lào Việt dưới sự chỉ huy của Hoàng thân Tổng tư lệnh Xuphanuvông đã chiến đấu rất ngoan cường bảo vệ từng tấc đất, làm chậm từng bước tiến chiếc thuyền của bà con vượt sông. Chỉ tới khi giặc sẵn sàng xông tới người mới chịu xuống chiếc canô chờ sẵn cùng tổ thư ký và chiến sĩ cảnh vệ sang bờ bên kia. Nhưng máy bay giặc bám lấy canô của ngài bắn phá. Sau này ngài kể lại rằng, tôi nghe một tiếng kêu ối và quay sang thì ôi thôi, nhà toán học trẻ tuổi của VN vừa tốt nghiệp xuất sắc ở Paris về đã bị trúng đạn máu ra đầm đìa và dần dần tắt thở. Người trong cuộc khi ấy nói là chính Lê Thiệu Huy khi thấy máy bay lao xuống đã nằm ngang chắn đạn cho Hoàng thân. Nhưng rồi trước khi sang tới bờ bên kia yên hàn Hoàng thân cũng bị thương khá nặng. Người được các bác sĩ Thái Lan tận tình cứu chữa nên đã qua khỏi. Ít ngày sau Hoàng thân Thủ tướng Phệtxarạt và Hoàng thân Bộ trưởng Xuvanna Phuma cũng sang Bangkok. Cuối năm 1949 ấy Hoàng thân đã gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh ở chiến khu Việt Bắc để rồi Chính phủ kháng chiến Lào được thành lập và liên minh kháng chiến Việt Lào ra đời.
Thị xã Thà Khẹt còn chứng kiến những ngày sôi động khi bắt đầu chiến cục Đông Xuân 1953 - 1954 diễn ra để dẫn tới Điện Biên Phủ lẫy lừng và Hiệp nghị Geneva về Đông Dương được ký kết. Ngày 22/12/1953 trung đoàn Sông Hương bộ đội Bình Trị Thiên từ Phuắc giáp ranh giữa Bôrikhămxay và Khăm Muộn phối hợp với trung đoàn 18 và trung đoàn 66 và các đơn vị Pathet Lào đánh tràn vào căn cứ Khăm Hè do một tiểu đoàn Âu Phi tinh nhuệ của Pháp chiếm giữ giành toàn thắng, bắt sống gần 100 tù binh thu nhiều vũ khí trong đó có bốn khẩu pháo 105 li mới toanh. Ngày 23/12/1953 các đơn vị ta lại nổ súng tiêu diệt hai tiểu đoàn Âu Phi quân viễn chinh hung ác và một đại đội công binh chốt giữ ở Khăm Ma và truy kích địch tới tận ngã ba Nhomalat giữa quốc lộ số 12 và quốc lộ số 8. Tiếp đến bộ đội liên quânViệt- Lào đánh tràn qua Naphao - Pha Nốp, đuổi địch qua Xêbăngphai xóa sổ tổng cộng 6 tiểu đoàn cơ động Âu Phi tinh nhuệ quân viễn chinh Pháp, tiêu diệt hơn 300 tên, bắt sống gần 2.000 tù binh và 16 giờ ngày 25/12/1953 tiến vào thị xã Thà Khẹt giữa lúc kẻ thù hoang mang tháo chạy.
Đồng chí Bí thư tỉnh uỷ Khăm Muộn Văn Thoong nói với Tư lệnh chiến dịch Nguyễn Văn Thuận và Chính uỷ Lê Đình Sô cùng cán bộ các đơn vị VN rằng, cách mạng Lào không có cách mạng VN thì không thể thành công được, ngược lại cách mạng VN không có cách mạng Lào thì sẽ gặp muôn vàn khó khăn. Ngày ấy chúng tôi đã không vào được thị xã Thà Khẹt. Nhưng bóng dáng của những con người thời đại như Hoàng Thân Xuphanuvông và bao chiến sĩ Lào, bao chiến sĩ VN, bao bà mẹ Lào cùng bao bà mẹ VN cứ hiện ra trong trí tưởng tượng của tôi về thị xã Thà Khẹt.
Tư lệnh Nguyễn Văn Thuận sau này là Thiếu tướng Nguyễn Văn Thuận đã không còn nữa, còn Chính ủy chiến dịch Lê Đình Sô nay là Thiếu tướng nghỉ hưu tại khu tập thể Nam Đồng - Hà Nội. Tôi hay đến nhà ông chơi. Và rất hay nói với nhau về những chuyện ngày xưa. Nhân Thủ tướng hai nước VN và Thái Lan cùng dự lễ khánh thành làng hữu nghị Nachok và Bảo tàng Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Nachok tôi hỏi ông Sô sao từ đó sang Thà Khẹt rất gần, lãnh tụ của chúng ta có về gặp đồng bào mình ở Thà Khẹt không? Hai mắt ông Sô sáng lên. Ông nói, gần hết cuộc đời chiến đấu của mình gắn bó với Trung và Nam Lào nên cũng muốn tìm hiểu điều này. Mình cũng đã đôi lần hỏi Văn Thoong và Chủ tịch tỉnh Khăm Muộn Thoong Đăm nhưng cả hai ông đều trả lời chưa hề nghe nói tới bao giờ. Cho tới một ngày cuối chiến dịch 972 năm ấy, ông Lê Đình Sô và ông Văn Thoong đang ngồi với nhau trong một hang đá ở khu vực Bản Xóm - Khôôc Toòng thì có ông Xum Beng và ông Co người Noong Bôôc tới chơi. Câu chuyện đang xoay quanh cuộc chiến đấu đầu năm 1946 ở Thà Khẹt do Hoàng thân Xuphanuvông chỉ huy chẳng biết từ lúc nào dẫn đến hoạt động của Thầu Chín ở Nakhon Phanom. Hai mắt Xum Beng sáng lên. Ông khẳng định: “Thầu Chín có tới Thà Khẹt!”. Xum Beng cho biết: “Tôi khi ấy còn bé. Biết gì. Nhưng cha tôi kể lại chính người có gặp Thầu Chín. Người nói rõ khi ấy là mùa thu năm 1928 hay 1929 gì đó. Thầu Chín từ Nakhon Phanom sang Pắcxế, lên Xavanakhet và tới bản Xiêng Vang thuộc huyện Noong Bôôc phía Nam thị xã Thà Khẹt, nơi ấy có mấy chục gia đình Việt kiều. Rồi người lên Thà Khẹt và đi đi về về giữa Thà Khẹt với bản Xiêng Vang. Một thời gian sau người lại quay về Thái Lan. Xum Beng khẳng định: “Trước khi mất, tiền bối của tôi nói rằng Thầu Chín, chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại của nhân dân VN và cũng là của nhân dân Lào.
Thì ra vậy! Sau này tôi tình cờ tìm được cuốn sách Sổ tay tra cứu về cuộc đời Hồ Chí Minh do Nhà xuất bản Hải Phòng phát hành năm 1998 khẳng định điều đó. Tận hôm nay, Thà Khẹt mãi mãi trong tôi là thị xã nhỏ xinh hiền hòa bên bờ sông Mê Kông, cũng như Pạc Hin Bun, hay Pạc Cà Đinh ở phía Bắc nhưng lớn hơn nhiều và quan trọng hơn nữa là hình bóng Bác Hồ và hình bóng Hoàng thân Xuphanuvông cùng bao bậc tiền bối yêu nước khác và đồng bào in đậm hơn nơi đây. Những năm 1949 và 1950 ấy Hoàng thân Xuphuvông ở Việt Bắc đã viết thư cho cụ Lê Thước là thân sinh ra liệt sĩ Lê Thiệu Huy với lời lẽ đầy xúc động: Thưa ngài, anh Lê Thiệu Huy người con yêu quý nhất của ngài mất đi, không những trong gia quyết mất một người con yêu dấu mà nước VN và nhân dân Lào mất một chiến sĩ đầy tinh thần hi sinh vì công lý. Riêng tôi, cái chết của anh không khỏi làm cho lòng bùi ngùi thương tiếc. Bức thư được ký tên Xuphanuvông và đóng dấu Chính phủ kháng chiến Lào.
Thà Khẹt lưu giữ mãi bóng hình của những con người thời đại!
Tô Đức Chiêu