Xuất khẩu gạo VN năm thứ 20: Thiếu chiến lược đúng tầm

Từ một nước thiếu đói, 20 năm nay, VN tự hào là một nước XK gạo lớn trên thế giới. Thế nhưng, vì sao gạo VN lại không bao giờ được giá bằng gạo Thái Lan ? Vì sao “sự kiện” 53.000 tấn gạo đến Thủ tướng Chính phủ cũng phải vào cuộc ? - Theo nhận định của Hiệp hội Lương thực VN (VFA) đó chính là vì VN thiếu chiến lược đúng tầm.

Đa số thành viên VFA cho rằng do chúng ta thiếu chiến lược căn cơ cho sản xuất và tiêu thụ nông sản nói chung, lúa gạo nói riêng; nên chuyện “bỏ mía, trồng lúa” và ngược lại; rồi “được mùa, thất giá”, “trồng, chặt - chặt, trồng”... thừa nguyên liệu, thiếu hàng hóa. Thậm chí, xót xa hơn là chuyện hàng chở lên biên giới phải đổ bỏ, nguyên liệu đến kỳ thu hoạch thì nhà máy bỏ dở... vẫn luẩn quẩn, đeo bám số phận 70% dân số là nông dân, sống bằng nông nghiệp, mà chưa biết đến bao giờ mới dứt được.

Đạt kỷ lục rồi... lo và lấn cấn

Tổng Thư ký VFA cho biết: Tổng lượng gạo XK đến hết tháng 4/2009 sẽ là 2,285 triệu tấn, đạt trị giá FOB 930 triệu USD (CIF 1,049 tỷ USD), tăng 65,4% về lượng và 55% về trị giá FOB (tăng 61,6% trị giá CIF) so với cùng kỳ 2008. Tính chung 4 tháng, giá XK bình quân đạt 415 USD/tấn có tăng so với các lô hàng đã xuất (406,73 USD/tấn) nhưng vẫn thấp hơn 75 USD/tấn so với cùng kỳ.

Theo cách lý giải của VFA, rút kinh nghiệm 6 tháng cuối năm 2008, tiến độ ký kết hợp đồng và giao hàng chậm đã ảnh hưởng đến việc tiêu thụ lúa cho nông dân, tồn kho DN lớn, nên ngay từ quý IV/2008, Thường trực VFA đã chủ động giao dịch các hợp đồng tập trung (HĐTT) số lượng lớn với Philippines, Malaysia và Cuba. Đồng thời, vào đầu năm 2009, VFA đã điều hành linh hoạt để đẩy mạnh XK, tiêu thụ hết luá gạo tồn kho của DN và chuẩn bị thị trường, tiêu thụ kịp thời lúa hàng hóa vụ đông-xuân, bảo đảm giá tốt cho nông dân. Nhưng cũng do điều hành linh hoạt nên tiến độ ký kết hợp đồng XK tăng nhanh, vượt mức cân đối. Vì thế, ngày 20/2/2009, VFA ban hành Thông báo 48/CV/HH yêu cầu DN “giãn” ký hợp đồng mới và “chỉ đăng các hợp đồng XK gạo từ tháng 7/2009”. Khi chiếc barie này hạ xuống, có tới 350.000 tấn gạo (riêng Cty Du lịch-Thương mại Kiên Giang - KTC - có 130.000 tấn) bị “lọt sổ” trong kế hoạch giao hàng đến 30/6/2009. TGĐ KTC Nguyễn Hùng Linh cho rằng: “Đinh ninh là 53.500 tấn gạo tại các hợp đồng của KTC đã ký từ 10-18/2 (giao hàng tháng 3,4) nằm trong kế hoạch XK 6 tháng đầu năm của VFA, nên sau khi đã trao đổi với Chủ tịch VFA, KTC khẩn trương chuẩn bị giao hàng...”. “Sự cố” vì thế, đã xảy ra.

Trừ 53.500 tấn gạo của KTC hiện đang xuống tàu, số gạo còn lại hơn 290.000 tấn của nhiều DN địa phương khác; tuy được cuộc họp VFA mở rộng ngày 27/4 đã mổ xẻ, phân tích nhưng vẫn bỏ ngỏ kết luận cuối cùng. Vì thế, Chủ tịch VFA tái khẳng định: “Tiếp tục thực hiện điều hành XK gạo với 3,5 triệu tấn trong 6 tháng đầu năm. Còn tình trạng mất cân đối về chỉ tiêu XK thì cần báo cáo lên trên”. Cũng tại cuộc họp này, VFA cũng thống nhất mời thêm một số quan chức ở các tỉnh có sản lượng lúa lớn tham gia Tổ điều hành XK gạo.

Để XK gạo vững bền

Năm ngoái, sự cố “tạm ngưng đăng ký hợp đồng XK chứ không ngưng XK”, làm mất mát nặng nề về cơ hội thị trường đang thuận về giá. Năm nay lại xảy ra sự cố 53.500 tấn gạo của tỉnh có sản lượng lúa gạo thứ 2 cả nước đã khiến chuyên gia lo lắng.

Với quan điểm của một DN, TGĐ Angimex Cao Minh Lãm, bày tỏ chính kiến: “Từ năm 1988, ta đã xuất khẩu gạo cho Cuba; đến nay đã 20 năm nhưng năm nào cũng có chuyện vì không có chiến lược rõ ràng. Vào WTO rồi, an ninh lương thực phải có chiến lược quốc gia để chúng ta hành động cho đúng. Ông Lãm còn cho rằng: “Trong chiến lược XK gạo phải xác định đâu là mục tiêu số 1? Nếu an ninh lương thực là số 1 thì giao nhiệm vụ (trọng trách-PV) cho tổng công ty nhà nước; từ đó phân chia chỉ tiêu cho các DN địa phương thực hiện. Nếu nông dân là số 1 thì xác định ưu tiên lợi nhuận (30, 40, hay 50%) cho nông dân. Từ đó, việc kinh doanh của các khâu sẽ vận hành theo để nông dân, nông thôn phát triển vững bền”.

Trong một diễn biến khác, phó chủ tịch một tỉnh ĐBSCL có sản lượng lúa hơn triệu tấn/năm trao đổi với DĐDN. Theo ông phó chủ tịch tỉnh, kinh nghiệm của Thái Lan về quản lý điều hành XK hàng chục triệu tấn gạo là rất đáng suy gẫm. Từ năm 2003, Chính phủ Thái có hẳn một cơ quan đại diện chăm lo an ninh lương thực. Theo đó, mỗi kỳ thu hoạch, cơ quan này làm đầu mối mua hết lúa hàng hóa trong dân với giá cao hơn thị trường theo các mục tiêu, nhiệm vụ được Chính phủ giao. Trên cơ sở chỉ tiêu XK do Chính phủ đã cân đối (có tính đến an ninh lương thực và các hoạt động chế biến khác); cơ quan đại diện Chính phủ đứng ra tổ chức cho DN XK gạo đấu thầu. DN muốn XK có hiệu quả, trước khi tham gia đấu thầu đã phải chuẩn bị sẵn khách hàng. Trong chỉ tiêu XK đã ấn định và không thay đổi, DN thỏa sức “khoe tài” kinh doanh của mình. Cách làm đó không chỉ đảm bảo an ninh lương thực, mà còn tránh triệt để những hiện tượng “thái quá”, hoặc “bất cập” như đã từng xảy ra trong hoạt động XK gạo VN nhiều năm qua.

Ông phó chủ tịch tỉnh này chia sẻ: “Đành rằng không quốc gia nào giàu lên từ XK gạo - như có người nhận định - nhưng đối với VN, sản xuất lúa gạo và XK gạo vẫn là điều cực kỳ quan trọng của nền kinh tế đang chuyển đổi, tỷ trọng nông nghiệp còn cao và đang tìm tòi một ngành sản xuất thay thế khác trong tương lai”.

Huy Bình