Làm quen với… kiện!

Đối phó với việc bị kiện và biết đi kiện đúng lúc, đúng chỗ đang trở thành một kỹ năng sống còn đối với doanh nghiệp. Sau túi nhựa, thép là mặt hàng nào tiếp theo của Việt Nam đối mặt với kiện bán phá giá?

Thời buổi kinh tế khó khăn, hầu hết các nước đang tận dụng triệt để những rào cản thương mại có thể để bảo hộ sản xuất trong nước. Chính vì thế, chỉ trong một thời gian ngắn, liên tiếp nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam bị kiện trên thị trường thế giới. Trong khi đó, về phần mình, các doanh nghiệp Việt Nam dường như chưa quen, hay chưa biết đi kiện!

Thép Việt Nam gặp khó khăn

Gần đây có hai thông tin quan trọng liên quan đến ngành sản xuất thép - một ngành sản xuất bị phụ thuộc nhiều vào thị trường thế giới. Một là thép ngoại đang được ồ ạt nhập khẩu vào Việt Nam (chỉ trong 3 tháng đầu năm đã có khoảng 150.000 tấn thép được nhập khẩu), cạnh tranh quyết liệt với thép sản xuất trong nước. Hai là thép Việt Nam đang bị điều tra chống bán phá giá tại Ấn Độ. Các sản phẩm thép Việt Nam bị điều tra là thép cuộn, tấm, xẻ băng cán nóng thuộc mã H.S 7208. Cùng với Việt Nam còn có 23 bị đơn khác xuất khẩu thép vào Ấn Độ như Trung Quốc, Thái Lan, Australia…

Việc thép Việt Nam bị kiện được xem là khá lạ, bởi thép sản xuất tại Việt Nam hiện có giá thành cao hơn các nước trong khu vực nên rất khó xuất khẩu với số lượng lớn. Song, theo số liệu công bố từ phía Ấn Độ thì  Việt Nam, tuy là bị đơn có tỷ trọng xuất khẩu vào thị trường này thấp nhất (chỉ 2,73 triệu USD trong năm tài chính 2007-2008), nhưng tốc độ xuất khẩu thép của Việt Nam vào thị trường này lại tăng khá nhanh, tới 426,56% (năm trước kim ngạch xuất khẩu vào thị trường này là 0,64 triệu USD).

Thực chất, theo ông Phạm Chí Cường, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) thì  nguyên nhân chủ yếu là do các doanh nghiệp thương mại tái xuất sau khi đã nhập một lượng thép rất lớn từ cuối năm 2007 với giá thấp. Hầu hết sản phẩm thép nói trên đều phục vụ lĩnh vực sản xuất công nghiệp, được các doanh nghiệp nhập về khoảng 2 triệu tấn, sau đó tái xuất vào Ấn Độ trong quý 1-2008,  khi giá thép trên thị trường thế giới tăng cao.

Nguy cơ bị kiện ngày một lớn

Vấn đề này cho thấy, thị trường thế giới rất “nhạy cảm” với hàng hóa nhập khẩu. Đơn cử như tại thị trường Ấn Độ, gần đây hàng Việt Nam đã bị phía Ấn Độ áp dụng các biện pháp tự vệ thương mại và kiện chống bán phá giá với ít nhất 4 mặt hàng: Sợi vải, đèn compact, đĩa CD-R, và bây giờ là thép.

Theo Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công Thương), hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam ngày càng có xu hướng bị kiện nhiều ở thị trường nước ngoài. Nếu như năm 1994 hàng hóa Việt Nam mới phải đối diện với vụ kiện đầu tiên thì 8 năm sau - năm 2002 - mới có vụ kiện thứ 2. Và cho tới nay thì hàng hóa Việt Nam đã bị kiện tổng cộng 39 vụ. Riêng 4 tháng đầu năm 2009 đã có tới 4 vụ. Hiện hàng hóa Việt Nam đã bị kiện ở tất cả các hình thức tự vệ thương mại.

Cục Quản lý cạnh tranh nhận định, không chỉ mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn (như tôm, cá, giày da) mà những mặt hàng có kim ngạch nhỏ cũng bị kiện. Mặt hàng lò xo cho giường ngủ đã bị tại thị trường Hoa Kỳ (có kim ngạch xuất khẩu chỉ vài chục nghìn USD/năm), mặt hàng salad bị Ấn Độ kiện… Đây là những điều đáng lo ngại khi cạnh tranh trong thương mại ngày càng cao.

Sao ta không kiện?

Có một thực tế đang diễn ra là, trong khi hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam liên tục bị kiện ở nước ngoài thì tại thị trường trong nước, chưa một mặt hàng nhập khẩu nào bị Việt Nam kiện vì cạnh tranh không lành mạnh.

Lấy ngay ví dụ với thép. Hiện thép ngoại đang lấn át thép nội nhờ giá rẻ. Thậm chí VSA còn cho rằng, các nhà sản xuất nước ngoài đã bán phá giá phôi thép và sản phẩm thép vào thị trường Việt Nam với số lượng ngày càng lớn, đặc biệt là Nga, Ukraina, Đài Loan, Thổ Nhĩ Kỳ... Với mức giá quá rẻ như vậy các doanh nghiệp sản xuất thép (kể cả doanh nghiệp vừa sản xuất phôi, vừa cán thép) đều... bó tay! Đối phó với tình trạng này, các doanh nghiệp ngành thép chỉ biết xin Thủ tướng “cứu” bằng các giải pháp hành chính, trong đó chủ yếu là công cụ thuế, tuyệt nhiên không có ý định kiến nghị các cơ quan chức năng áp dụng các biện pháp tự vệ thương mại.

Theo Cục Quản lý cạnh tranh, cho đến nay chưa một vụ kiện chống cạnh tranh không lành mạnh nào được tiến hành đối với hàng hóa nhập khẩu, mặc dù sự cạnh tranh không lành mạnh dĩ nhiên là vẫn hiện hữu. Ông Thành giải thích, các doanh nghiệp và nhiều cơ quan Nhà nước Việt Nam chưa hiểu và chưa coi kiện bán phá giá, kiện chống trợ cấp là những công cụ để bảo vệ thị trường của mình. Trong kinh doanh, các doanh nghiệp nội chỉ chú ý cạnh tranh với nhau mà chưa hợp tác với nhau trước những nguy hại mà đối thủ nước ngoài mang đến. Hơn nữa, cơ cấu hàng xuất nhập khẩu rất đa dạng, tính chất, loại hình kinh doanh của mỗi doanh nghiệp cũng phức tạp, việc thống kê số liệu chưa hoàn chỉnh nên khi áp dụng những tiêu chí và điều kiện để khởi kiện thì không phải lúc nào cũng chắc chắn về chứng cứ. Chủ tịch một hiệp hội cho biết, hiệp hội bao gồm cả doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa, nên khi hàng hóa nhập khẩu làm nguy hại đến hàng sản xuất trong nước thì hiệp hội đứng trước sự mâu thuẫn về lợi ích của các hội viên. Vì vậy, không dễ gì phát huy được tinh thần đoàn kết dưới “mái nhà” hiệp hội!

Lại cũng có ý kiến cho rằng, doanh nghiệp Việt Nam vốn có thói quen xin bảo hộ bằng các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước nên không quen và không thích đi kiện (tốn kém, vất vả, khó khăn, phức tạp hơn nhiều). Tuy nhiên, trong tương lai gần, các biện pháp bảo hộ bằng công cụ thuế cũng như các chính sách hỗ trợ của Nhà nước sẽ không được áp dụng. Khi đó doanh nghiệp trong nước sẽ “bám” vào cái gì để tự vệ?