Theo Nhóm nghiên cứu của Hội Luật gia Việt Nam, việc xây dựng Luật Tiếp cận thông tin ở các nước đều đặt ra các vấn đề: Luật áp dụng với các cơ quan công quyền nào; trách nhiệm thuộc về ai; đối tượng cần tiếp cận thông tin; cách thức tiếp cận; các thông tin được tiếp cận; trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước trong việc đáp ứng yêu cầu tiếp cận thông tin; thách thức khi thực hiện cơ chế tiếp cận thông tin... Đây cũng là mối quan tâm của nhiều chuyên gia pháp lý khi đề đạt ý kiến xây dựng Luật Tiếp cận thông tin.
Quyền của người dân được tiếp cận thông tin
GS.TS Nguyễn Đăng Dung- Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội - thành viên nhóm khảo sát thực tiễn tại địa phương về thực thi quyền được tiếp cận thông tin vừa mới công bố một số thông tin khiến nhiều người phải quan tâm: "Hầu hết các phiếu điều tra (phiếu thăm dò ý kiến nhằm thu thập thông tin phục vụ cho việc nghiên cứu, xây dựng Luật Tiếp cận thông tin) đều cho rằng, các cán bộ rất lúng túng khi gặp những trường hợp yêu cầu phải được cung cấp thông tin. Phần lớn họ đều chuyển yêu cầu lên cấp trên. Hiện tượng đóng dấu mật lên các công văn giấy tờ không thuộc phạm trù mật còn tràn lan. Mặc dù đã có những quy định đơn lẻ về việc cung cấp thông tin cho nhân dân ở các văn bản pháp luật đơn ngành, nhưng hầu như các công chức không coi việc cung cấp thông tin là trách nhiệm của họ...". Từ những thông tin này, các chuyên gia pháp lý trong nhóm khảo sát đã đi đến kết luật rằng: Cần thiết phải có Luật Tiếp cận thông tin quy định quyền của người dân được tiếp cận các thông tin, để họ tự bảo vệ quyền và tài sản của chính mình.
Bàn về vấn đề này, ông Ngô Trung Thành- Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật Văn phòng Quốc hội cho rằng, vấn đề tiếp cận thông tin đang được quy định tại nhiều văn bản khác nhau. Tuy nhiên, các quy định này chưa toàn diện và không đầy đủ. Còn nhiều nội dung chưa được quy định, nhất là về trình tự, thủ tục để cá nhân, cơ quan, tổ chức tiếp cận thông tin. Vì vậy, công dân cũng không biết là mình có quyền được tiếp cận thông tin hay không. Ngược lại, các cơ quan nắm giữ thông tin cũng không có cơ sở để công bố thông tin, cung cấp thông tin cho những người quan tâm..."Để các quy định về tiếp cận thông tin có thể điều chỉnh được trong các lĩnh vực khác nhau, bao quát hết được phạm vi của các văn bản hiện hành đang điều chỉnh về vấn đề tiếp cận thông tin, thì đòi hỏi phải có một văn bản có đủ hiệu lực pháp lý điều chỉnh các nội dung về tiếp cận thông tin. Văn bản đó chỉ có thể là Luật Tiếp cận thông tin"- ông Ngô Trung Thành nêu ý kiến.
Kinh nghiệm xây dựng Luật của nước ngoài
Nói về vấn đề này, chuyên gia cao cấp của Tổ chức Article 19 Toby Mendel tỏ ra vui mừng khi chứng kiến Việt Nam đã và đang thực hiện các bước đi gia nhập vào cộng đồng đang lớn mạnh của các quốc gia có Luật Tiếp cận thông tin. Ông Toby Mendel đưa ra 5 thành tố quan trọng của một hệ thống đảm bảo tiếp cận thông tin. Đó là Luật Tiếp cận thông tin cần đưa ra một giả định thiên về tiết lộ thông tin. Giả định này cần được áp dụng cho tất cả các cơ quan Nhà nước theo nghĩa rộng và cần được áp dụng đối với tất cả các thông tin do cơ quan Nhà nước nắm giữ; Luật cần quy định nghĩa vụ của các cơ quan công quyền phải chủ động hoặc tự động đăng tải thông tin quan trọng đối với công chúng; Luật cần có thủ tục rõ ràng (những trường hợp nào có thể từ chối tiếp cận thông tin); Quyền khiếu nại việc từ chối tiếp cận thông tin lên một cơ quan độc lập.
Mới đây, Hội Luật gia Việt Nam và Trung tâm Nhân quyền Na Uy đã cùng nhau hợp tác, thực hiện nghiên cứu, đánh giá những kinh nghiệm của quốc tế về Luật Tiếp cận thông tin. Qua rà soát Luật Tự do thông tin và một số luật khác có liên quan của quốc tế, nhóm chuyên gia pháp lý của hai cơ quan nói trên đã đi đến kết luận: Tự do thông tin là quyền của công chúng. Để đảm bảo quyền tự do thông tin, nhiều luật đã quy định điều khoản miễn trừ trách nhiệm hình sự của công chức khi cung cấp thông tin, nếu không phải là thông tin mật. Tự do thông tin là trách nhiệm của Nhà nước và các cơ quan chức trách (cơ quan của Chính phủ, chính quyền địa phương, toà án, doanh nghiệp...). Tuy nhiên, đối tượng áp dụng lại phải tuân thủ theo pháp luật hiện hành của từng nước. Thông tin cần được mở, dễ tiếp cận hay công khai bằng nhiều phương thức: lưu trữ, tạo nguồn mở, xuất bản, truyền thông để đảm bảo quyền "thu thập và truyền tải" thông tin của công chúng. Trách nhiệm của cơ quan Nhà nước không những phải cung cấp thông tin theo yêu cầu, mà còn chủ động truyền tải thông tin ra công chúng bằng nhiều phương tiện và hạ tầng. Đồng thời cung cấp các hỗ trợ cần thiết cho chủ thể yêu cầu, để chủ thể có thể truy cập và thu nhận được thông tin từ những nguồn khác nhau. Thiên Long
Nguồn: Báo Đời sống và pháp luật điện tử