Khổ ải “giải oan”

Dự thảo Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước gồm 8 chương và 67 điều vừa trình Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp thứ 5, Quốc hội khoá XII. Đây được coi là bộ luật thay thế và khắc phục những hạn chế Nghị quyết 388 của UB Thường vụ Quốc hội về bồi thường cho người oan sai do hoạt động tố tụng gây ra. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ngoài những quy định một chi tiết cụ thể trong luật cũng như các văn bản dưới luật để quy rõ trách nhiệm và tránh các cách hiểu khác nhau thì cũng cần thay đổi nhận thức của các cơ quan thực thi pháp luật hiện nay đối với vấn đề bồi thường oan sai. Câu chuyện của ông Lương Ngọc Phi (DĐDN đã đề cập nhiều lần) là một ví dụ điển hình.

5 năm đi “gõ cửa”

Ông Lương Ngọc Phi nguyên là Giám đốc Cty TNHH khai thác chế biến nông hải sản XK Hoà Bình. Ngày 1/5/1998, Công an tỉnh Thái Bình đã bắt giam ông vì cho rằng ông có hành vi "lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản XHCN". Ngày 28/9/1999, TAND tỉnh Thái Bình đã xét xử và tuyên phạt ông Phi 14 năm tù về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản XHCN và 3 năm tù về tội trốn thuế. Nhưng, ngày 25/4/2000, TAND tối cao đã xử phúc thẩm, tuyên ông Phi không phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản XHCN. Theo tinh thần Nghị quyết 388 của UB Thường vụ Quốc hội, ngày 22/4/2004, ông Lương Ngọc Phi đã gửi đơn đến Tòa án ND tỉnh Thái Bình yêu cầu bồi thường nhưng suốt hai năm ròng rã, Tòa đẩy cho Viện, Viện lại đẩy qua Toà. Sự việc chỉ ngã ngũ khi Văn phòng Quốc hội có Văn bản số 888/BC-VPQH ngày 15/5/2006 về kết quả buổi làm việc của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn Yểu với các cơ quan hữu quan giải quyết bồi thường thiệt hại đối với ông Phi. Theo đó, "TAND tỉnh Thái Bình là cơ quan có trách nhiệm giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại cho ông Lương Ngọc Phi".

Ngày 13/6/2006, TAND tỉnh Thái Bình đã công khai xin lỗi ông. Tuy nhiên, đã 3 năm qua ông Phi vẫn chưa nhận được một đồng tiền bồi thường oan sai dù số tiền đòi bồi thường lên tới 35,2 tỷ đồng (làm tròn) vì các cơ quan chức năng của Thái Bình liên tục “đá bóng” cho nhau bằng cách không hiểu hoặc hiểu sai tinh thần của Nghị quyết 388.

Thực thi luật không hiểu luật ?

Do thương lượng mức bồi thường không thành, ngày 6/9/2007 TAND TP Thái Bình đã thụ lý Vụ kiện số 13/2007/TLST-DSST giữa ông Phi kiện TAND tỉnh Thái Bình và cơ quan công an tỉnh. Mặc dù được TAND TP Thái Bình triệu tập nhiều lần nhưng TAND và VKSND tỉnh Thái Bình đều không đến. Thậm chí, trong CV số 01/CV- LN ngày 24/9/2008 mà Công an và VKS tỉnh Thái Bình gửi TAND thành phố Thái Bình tỉnh Thái Bình cho rằng: Căn cứ Văn bản số 888/BC-VPQH ngày 15/5/2006 thì TAND tỉnh Thái Bình là cơ quan có trách nhiệm giải quyết yêu cầu bồi thường thiệt hại cho ông Lương Ngọc Phi. Công an Thái Bình và VKSND tỉnh Thái Bình thống nhất là không có cơ sở pháp lý để tham gia tố tụng tại toà. Trong khi đó về trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người bị oan, Thông tư liên tịch số 04/2006/TTLT-VKSNDTC - TANDTC- BCA- BTP- BQP- BTC hướng dẫn thi hành một số quy định của Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH11 quy định rõ: Đối với tài sản của những người thuộc các trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 1 của Nghị quyết 388 bị thu giữ, tạm giữ, kê biên, tịch thu mà bị thiệt hại thì cơ quan đã ra quyết định thu giữ, tạm giữ, kê biên, tịch thu tài sản có trách nhiệm bồi thường.

Như vậy phải được hiểu là TAND Thái Bình có trách nhiệm giải quyết bồi thường chứ không có trách nhiệm bồi thường (Toà chỉ có trách nhiệm bồi thường những phần lỗi do Toà gây nên) nên trong trường hợp của ông Phi thì VKS và CA tỉnh Thái Bình phải có trách nhiệm bồi thường đối với tài sản...

Toà trên bác Toà dưới

Ngày 13/10/2008, TAND TP Thái Bình  đã ra quyết định tách vụ án thành hai vụ: Vụ ông Phi kiện yêu cầu TAND tỉnh Thái Bình bồi thường thiệt hại do tổn thất về tinh thần, thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất, do tổn hại về sức khoẻ và Vụ ông Phi kiện đòi cơ quan công an tỉnh, VKSND tỉnh, TAND tỉnh bồi thường thiệt hại do tài sản bị xâm phạm, thiệt hại do không được khai thác tài sản.

Ngày 5/12/2008, UBND TP Thái Bình có Văn bản số 02/2008/QĐ-TA quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự. Theo đó, tổng số tiền mà TAND tỉnh Thái Bình chấp nhận bồi thường cho ông Lương Ngọc Phi số tiền là 499,92 triệu đồng do tổn thất về tinh thần, thiệt hại do thu nhập thực tế bị mất.

Sau khi thoả thuận thành công, TAND tỉnh Thái Bình đã có văn bản đề nghị TAND tối cao đề xuất thanh toán với Bộ Tài chính. Nhưng ngày 30/3/2008 TAND Tối cao có Văn bản kháng nghị số 112/2009/DS-TK đối với quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự mà toà TAND thành phố Thái Bình công nhận. Lý do mà TAND tối cao đưa ra là: Vụ án giữa nguyên đơn là ông Lương Ngọc Phi khởi kiện yêu cầu TAND tỉnh Thái Bình bồi thường thuộc trường hợp vụ án dân sự không được hoà giải theo quy định tại khoản 1 Điều 181 Bộ luật Tố tụng dân sự. Việc TAND thành phố Thái Bình tiến hành hoà giải, lập biên bản hoà giải thành và ra thành quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Bởi vậy trong Quyết định giám đốc thẩm số 02/2009/QĐ-GĐT ngày 27/4/2009, TAND tỉnh Thái Bình đã huỷ quyết định công nhận sự thoả thuận giữa ông Phi và TAND tỉnh Thái Bình trước đó. Đồng thời giao cho TAND TP Thái Bình xét xử sơ thẩm lại.

Ngày 13/5/2009, ông Phi tiếp tục có đơn giửi TAND TP Thái Bình đề nghị tiếp tục giải quyết vụ án đòi TAND tỉnh bồi thường thiệt hại do tổn thất về tinh thần, thu nhập thực tế bị mất. Như vậy câu chuyện vẫn chưa có hồi kết.

Người trong cuộc nói gì ?

Ông Phi cho rằng: Dự thảo Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước đang được trình Quốc hội xem xét thông qua đã khắc phục được những hạn chế của Nghị quyết 388. Tuy nhiên, tại Điều 66- Điều khoản chuyển tiếp lại quy định: Các trường hợp đã thụ lý nhưng chưa giải quyết hoặc đang giải quyết theo Nghị quyết số 388/2003/NQ – UBTVQH11 ngày 17/3/2003 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về bồi thường thiệt hại cho người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra và Nghị định số 47/CP ngày 3/5/1997 của Chính phủ về việc giải quyết bồi thường thiệt hại do công chức, viên chức nhà nước, người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra trước ngày Luật này có hiệu lực thì tiếp tục áp dụng các văn bản quy phạm pháp luật đó để giải quyết là bất hợp lý.

Ông Phi cho rằng, khi đã xác định được oan sai, cần giải quyết dứt điểm cho người bị oan, tránh đùn đẩy trách nhiệm trách đẩy họ tiếp tục vào vòng “kiện tụng” mà điều đó chỉ có thể làm tốt khi sử dụng những hành lang pháp lý đủ mạnh - ở đây là Luật trách nhiệm bồi thường nhà nước.

Phan Nam