Khi giá vàng đang trào lên trên cao với mức giá 1.000 USD/oz trên hầu hết các thị trường trên thế giới thì ở VN cũng rộ lên các vấn đề về quản lý sàn vàng rằng: Ai được kinh doanh, ai không được kinh doanh trên sàn vàng - khi NHNN có dự thảo Thông tư Quy định về việc kinh doanh vàng trên tài khoản ở trong nước đang được lấy ý kiến rộng rãi.
Theo quy luật của lợi nhuận, vào thời kỳ TTCK đi xuống, cái gọi là sàn vàng ở VN đã mọc lên như nấm và khi đó sàn vàng là nơi cư trú của nhà đầu tư. Thực tế sàn vàng đã hốt bạc và do đó đã thôi thúc nhiều DN kinh doanh vàng tìm mọi cách mở cho được sàn vàng.
Sàn vàng "quy luật vàng"
Sự mọc lên nhanh chóng và khá tự phát của sàn vàng với các nghiệp vụ rất đặc biệt đã làm các cơ quan quản lý giật mình vì khuôn khổ pháp luật cho sàn vàng chưa theo kịp... và dường như người ta đang cảm thấy có sự rượt đuổi về chính sách quản lý và trào lưu sàn vàng. Rõ ràng, quy luật vàng của lợi nhuận là quy luật chi phối đường đi cho DN và dòng tiền của nhà đầu tư hội tụ vào điểm vàng. Trong khi quy luật vàng cho các nhà quản lý và lập chính sách là khả năng dự báo, đánh giá khuynh hướng của thị trường và từ đó có các văn bản chính sách phù hợp thỏa mãn các lợi ích của các đối tượng trong nền kinh tế.
Kinh doanh vàng - chuyên ngành riêng của NHTM
Theo dự thảo Thông tư Quy định về việc kinh doanh vàng trên tài khoản ở trong nước đang được lấy ý kiến rộng rãi. Điều 4 trong Dự thảo quy định, chỉ có các NHTM được phép cung ứng dịch vụ kinh doanh vàng trên tài khoản ở trong nước sau khi được NHNN cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện cung ứng dịch vụ này. Những NHTM đủ điều kiện kinh doanh phải là những NHTM có thời gian hoạt động tối thiểu 5 năm, có thời gian hoạt động kinh doanh vàng tối thiểu 3 năm, nếu đối chiếu điều kiện trên thì chỉ có khoảng 5-6 ngân hàng đáp ứng được. Mặt khác, các NHTM đủ điều kiện này cũng không được phép thành lập Cty con, Cty liên kết hoặc góp vốn, mua cổ phần của các DN khác để cung ứng dịch vụ mua bán vàng trên tài khoản trong nước, nghĩa là loại bỏ hoàn toàn sự tham gia của các DN kinh doanh vàng.
Đi tìm lý lẽ của vàng
Về nguyên tắc, để chính sách có tính thực thi cao, có sức sống thì việc hoạch địch bất kỳ chính sách nào cũng nên dựa vào một chủ thuyết nào đó (được các nhà khoa học xây dựng, hay qua khảo sát, điểu tra xây dựng nên...). Nếu chủ thuyết càng chắc chắn và được coi là quý giá như vàng thì sức sống của chính sách càng lâu. Vậy chính sách quản lý kinh doanh vàng trên tài khoản theo chủ thuyết nào ?
- Chắc chắn rằng, đối với kinh doanh vàng theo kiểu hiện nay ở VN (ký quỹ 1, được kinh doanh gấp hàng chục lần ký quỹ) hay bất kỳ nghiệp vụ nào tương tự như vậy (gọi là nghiệp vụ có tính đòn bẩy cao/ mức độ nhạy cảm cao) thì vấn đề an toàn cần được đặt lên hàng đầu nhằm bảo vệ lợi ích của cả xã hội (nhà đầu tư, người gửi tiền, dân chúng...). Nếu với nguyên tắc này thì điều kiện đặt ra đối với NHTM hay các tổ chức nào đó muốn kinh doanh vàng trên tài khoản cần có hệ thống quản trị rủi ro đặc biệt: như hệ thống các giải pháp/công cụ phòng tránh rủi ro đối với lĩnh vực vàng, đội ngũ nhân sự đã từng kinh qua lĩnh vực vàng (đào tạo về ngoại hối về vàng,...); hệ thống chuẩn tắc hướng dẫn khách hàng và hệ thống này cần được đăng ký với cơ quan pháp luật/quản lý nhà nước như thế nào đó (để có thể xử lý khi có tranh chấp...); hoặc các tổ chức mở sàn vàng thì không được phép kinh doanh vàng (dưới hình thức trực tiếp và gián tiếp như thế nào đó) để không bị tránh mâu thuẫn quyền lợi...; hay nên có quy định ngặt nghèo về điều kiện kỹ thuật và chế độ giao dịch (điều kiện đường truyền, dự phòng...) để ngăn chặn tình trạng trục lợi của một số sàn trong trường hợp sự cố "sập sàn" do mất điện hay nghẽn mạch, hoặc các lỗi kỹ thuật rất đáng ngờ khác,..
- Càng NHTM càng rủi ro ? Nếu theo nguyên tắc rủi ro, việc NHTM mở sàn giao dịch vàng thậm chí còn càng chứa đựng rủi ro cao. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, giai đoạn đầu phát triển thị trường, các nước đều cấm NHTM trực tiếp kinh doanh nhà đất, đầu tư chứng khoán và các hàng hóa tương tự theo kiểu mạo hiểm. Thiết kế chính sách theo cách đó là có lý vì khi NHTM mở sàn vàng, gắn với kinh doanh vàng và nên nhớ họ sẵn có quyền huy động tiền từ công chúng... khi đó họ có tiềm lực để đẩy giá lên hoặc kéo một cách chủ động (nhất là khi thị trường biến động); Trong trường hợp NHTM vừa đá bóng vừa thổi còi theo kiểu như vậy, họ có thừa điều kiện để làm giá/ thao túng thị trường. Theo tư duy và lập luận đó, rõ ràng việc lập chính sách cần tính đến ngăn chặn mọi hành vi thao túng thị trường, đảm bảo tính khách quan của thị trường chứ chưa hẳn NHTM đã là an toàn hơn DN.
- DN mở sàn vàng và đá bóng vàng ? Khi tư duy trên cơ sở bình đẳng kinh doanh theo luật, nếu NHTM được phép kinh doanh vàng trên tài khoản mà cụ thể là mở sàn vàng thì DN cũng có quyền kinh doanh quyền mở sàn vàng. Thực tế, các DN đã mở sàn vàng khá thành công và đã từng đá quả bóng vàng rất hiệu quả theo nghĩa: DN có lãi, tạo ra cơ hội đầu tư mới cho nhà đầu tư khi thị trường chứng khoán ảm đạm vào cuối 2007 cho đến đầu 2009. Điều đáng chú ý, có thể nói rằng tại VN, chính DN đã đi trước NHTM về kinh doanh vàng trong đó có cả việc đưa sàn vàng vào cuộc sống. Như vậy, trên phương diện kinh nghiệm người ta có thể nói rằng, có nhiều DN có tính chuyên nghiệp về kinh doanh vàng hơn ngân hàng.
- Chính sách cần bảo vệ nhà đầu tư, dân chúng ? Các quan sát cho thấy, thời gian qua các giao dịch tại sàn giao dịch vàng cho thấy, về mặt nghiệp vụ là diễn ra khá trôi chảy và êm đềm. Tuy nhiên điều đáng chú ý là lượng vàng (tài sản) giao dịch qua đây là vô cùng lớn (hàng ngàn tỷ đồng mỗi ngày) và đôi khi sàn này có sự cố sập sàn vì lý do khách quan hoặc lý do kỹ thuật có phần khó hiểu; Hình thức kinh doanh vàng hiện nay ở các sàn vàng là theo kiểu ký quỹ 1 được mua bán hơn 10 lần, tương tự kiểu marginal trading, netting trading tiền tệ... hay nói cách khác là mức độ đòn bẩy trong các giao dịch này khá lớn.
Tư duy lại tương lai
Việc đặt ra câu hỏi ai được mở sàn vàng ? Hay cấm ai, cho ai được mở sàn vàng ? (hay tương tự như vậy) sẽ khó có câu trả lời thỏa đáng và nhiều khi sẽ tạo ra sự đối xử không công bằng. Trên phương diện quản lý, nếu quá trình lập chính sách nhằm vào trả lời các câu hỏi này cũng sẽ dẫn đến câu trả lời là ai được cấp giấy phép, điều kiện thủ tục để được cấp giấy phép...
Hiện tại, VN đã trở thành thành viên chính thức của WTO, tư duy chính sách cần theo hướng mà ta đã cam kết: giảm thủ tục hành chính và đi theo định hướng tự do cạnh tranh bình đẳng, không phân biệt đối xử. Khi đó thì câu hỏi cần đặt ra hiện nay cho việc xây dựng hệ thống pháp luật kinh doanh vàng trên tài khoản mà cụ thể là mở sàn vàng cần được đưa ra là: Làm thế nào để bảo vệ nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư nhỏ lẻ ? Làm thể nào để tránh mọi sự đổ vỡ (như sập sàn có chủ ý và ngẫu nhiên,..) ? Hơn thế nữa, với bối cảnh thực tế hiện nay, khi Chính phủ đã và đang đưa ra chính sách kích cầu thì câu hỏi cũng cần đặt ra là làm thế nào để dòng vốn chảy vào khu vực sản xuất vật chất hơn là chảy ồ ạt vào các khu vực có tính đầu cơ cao như vàng và chứng khoán.
Thạc sĩ Lê Văn Hinh