Tại sao phải mơ về “một vườn ươm doanh nghiệp” khi Việt Nam đã có? Bởi, chưa nói đến việc chúng ta vẫn chưa có được những vườn ươm đúng nghĩa thì con số 8 vườn ươm trên toàn quốc đến nay là quá ít ỏi, chỉ như muối bỏ bể.
Mở ra một kỷ nguyên điện ảnh mới, bộ phim đầu tiên sử dụng kỹ thuật 3D mang tên Avatar đang gây sốt tại các thành phố lớn của Việt Nam. Người hâm mộ phát cuồng vì Avatar, trong khi có rất ít người biết rằng, từ 5 năm trước, một nhóm sinh viên - những doanh nhân trẻ tương lai, đã “ươm tạo” thành công phim sử dụng kỹ nghệ 3D tại một vườn ươm doanh nghiệp ở Đài Loan. Ở các nước, khái niệm “vườn ươm doanh nghiệp” không xa lạ mà thực sự đã đóng vai trò tích cực trong việc phát triển kinh tế - xã hội.
Sự du nhập của một khái niệm
Từ “incubator” du nhập vào Việt Nam từ những năm 1996 - 1997 khi nói về các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Khi đó, danh từ này được dịch ra tiếng Việt là “lồng ấp”. Sau đó, cụm từ “Lồng ấp doanh nghiệp” đã được thay bằng một cụm từ mỹ miều hơn - “Vườn ươm doanh nghiệp”. Đến nay, khái niệm này không còn xa lạ đối với những người làm xúc tiến phát triển doanh nghiệp ở Việt Nam.
Các ý tưởng mới của các bạn trẻ sẽ được nâng đỡ trong vườn ươm doanh nghiệp
Mặc dù vậy, có lẽ đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) Việt Nam, “vườn ươm doanh nghiệp” vẫn còn là một khái niệm rất xa vời. Nó là gì? Ươm tạo gì? Ai ươm tạo? “Hạt giống” là ý tưởng kinh doanh “ươm” thành “cây” doanh nghiệp rồi bứng đi “trồng” ở nơi đâu? Những câu hỏi này vẫn treo đó với hầu hết các DNNVV. Các nhà hoạch định chính sách, các chính quyền địa phương “mơ” về những vườn ươm doanh nghiệp theo kinh nghiệm thành công của nước ngoài. Các sinh viên năm cuối cũng “mơ” về những vườn ươm - nơi những ý tưởng kinh doanh táo bạo của các bạn trẻ có đất nuôi. Chẳng phải Google hay Yahoo đã thành công nhờ sự hỗ trợ từ các vườn ươm đó sao?
Không thể so sánh với nước Mỹ, nơi có trên 1.000 vườn ươm doanh nghiệp, nhưng con số 8 khu nhà được gọi là “vườm ươm doanh nghiệp” mới được hình thành ở Việt Nam thì quả là quá ít, và hơn thế nữa cũng chưa mấy người biết đến chúng. Có quan niệm “nhỏ là đẹp”, nhưng nhỏ cũng có nghĩa là doanh nghiệp phải đối diện với đủ cái khó từ chính quy mô nhỏ bé của mình. Trừ lợi thế linh hoạt, uyển chuyển, các doanh nghiệp mới thành lập khó từ nhân sự, vốn, đến cả vấn đề muôn thủa là mặt bằng kinh doanh. Đó là chưa kể, DNNVV hầu hết khởi nghiệp ở bước đang thử nghiệm công nghệ mới mà chưa biết có vượt qua được “thung lũng tử thần” hay không? Nhưng một khi họ đã thành công thì giá trị gia tăng sẽ không phải là 1 hay 2 lần chi phí mà có khi lên tới cả trăm lần. Vậy nên, những quỹ đầu tư mạo hiểm có ý nghĩa nhiều khi sống còn với các DNNVV.
Chính bởi trăm sự khó khăn trong những ngày đầu mới “nứt vỏ hạt” ấy nên DNNVV mới cần đến khu vườn ươm, nơi có bàn tay nâng đỡ của các cơ quan chức năng, các nhà cung cấp dịch vụ, các tổ chức hỗ trợ phát triển doanh nghiệp, thậm chí của cả các doanh nghiệp lớn đã có kinh nghiệm. Cây lớn không thể ở mãi trong vườn ươm. Những khu công nghiệp, cụm công nghiệp sẽ là nơi doanh nghiệp vươn tới sau khi đã cứng cỏi, “ tốt nghiệp” vườn ươm. Các “vườn ươm doanh nghiệp” xuất hiện tại Việt Nam cũng vì mục tiêu này.
Đến thực tế triển khai vườn ươm
“Trung tâm sáng tạo Thượng Hải” là một vườn ươm, không những ươm tạo doanh nghiệp trong nước, mà còn “ươm tạo” các doanh nghiệp quốc tế. Các công ty nước ngoài ngày đầu bỡ ngỡ đến Thượng Hải có thể thuê một văn phòng làm việc ở đây với giá rẻ bất ngờ so với thị trường. Đó cũng là ẩn ý để doanh nghiệp mới thành lập của Trung Quốc có điều kiện cọ sát với các doanh nghiệp nước ngoài ngay trong vườn ươm, chuẩn bị tinh thần vươn ra thị trường quốc tế. Gợi ý từ khu của Thượng Hải có thể được xem xét để học hỏi trong việc xây dựng vườn ươm tại Việt Nam.
Khác với các hình thức hỗ trợ DNNVV khác, vườn ươm doanh nghiệp phải là nơi hội tụ các dịch vụ phát triển kinh doanh, trong đó khó khăn về mặt bằng sản xuất cũng như địa điểm làm việc của doanh nghiệp được hỗ trợ giải quyết một cách hiệu quả. Bởi đây là một trong những khó khăn lớn nhất của đối tượng doanh nghiệp này. Hiện nay có nhiều tỉnh, thành đề ra các khu quy hoạch cho phát triển khu, cụm công nghiệp. Nhưng lại hiếm có nơi nào xác định đầu tư vào các khu, cụm công nghiệp cho DNNVV, đầu tư vào các vườn ươm doanh nghiệp. Có nhiều nơi, DNNVV khốn khổ vì không thể vào được các khu công nghiệp vì không gánh được chi phí cho cả ngàn m2 trên những lô đất đã và đang được quy hoạch trong các khu công nghiệp hiện nay. Vì thế, doanh nghiệp vẫn thiếu đất, còn các khu công nghiệp vẫn “thừa” đất. Các khu văn phòng cho thuê cao cấp chỉ hợp túi tiền của các doanh nghiệp lớn. Có biết bao khu đô thị mới ra đời nhưng hầu như rất ít quy hoạch khu văn phòng cho các doanh nghiệp nhỏ hay khu chợ dành cho các hộ buôn bán nhỏ. Đó là lý do mà các doanh nghiệp phải chọn giải pháp “văn phòng doanh nghiệp giữa trời” (trong khu chung cư cao tầng). Tuy nhiên, cách này cũng không ổn nữa vì Bộ Xây dựng đã đưa ra khuyến cáo sẽ cấm dùng căn hộ trong chung cư để làm văn phòng. Và đây cũng là lý do khiến cho cơ sở hạ tầng thương mại nội địa hiện gần như là con số không.
Nếu tình trạng các địa phương không xắn tay xây “vườn ươm” vẫn tiếp tục diễn ra thì giấc mơ về “vườn ươm”đúng nghĩa của các DNNVV vẫn mãi xa vời!
Ông Phạm Minh Tuấn (Ủy viên Ban chỉ đạo Mạng lưới ươm tạo doanh nghiệp Châu Á Thái Bình Dương – APIN) |
Những “ông lớn” không thể ngoài cuộc
Hiện nay các nước trên thế giới đang tích cực đẩy mạnh phát triển vườn ươm doanh nghiệp. Ngay cả các nước trong khu vực châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan, PhiliPine cũng có tới hàng trăm vườn ươm khác nhau. Tuy nhiên, tại Việt Nam, vấn đề ươm tạo doanh nghiệp mới bắt đầu nhen nhóm từ vài năm trở lại đây.
Năm 2006, Câu lạc bộ ươm tạo doanh nghiệp được thành lập với 11 thành viên, tuy nhiên do chính sách hỗ trợ đang trong quá trình hoàn thiện nên chưa phát triển mạnh. Năm 2007, phong trào vườn ươm có dấu hiệu phát triển lại, nhưng do khủng hoảng kinh tế nên đã lắng xuống. Thế nhưng ở nhiều nước trên thế giới, do có một hành lang pháp lý ổn định và chính sách hỗ trợ tốt nên các vườn ươm coi cuộc khủng hoảng hiện nay là một cơ hội tốt để tạo nguồn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, giúp họ phục hồi kinh tế, tạo công ăn việc làm.
Hiện “thị trường” vườn ươm của Việt Nam đang có dấu hiệu ấm dần lên. Các quỹ đầu tư mạo hiểm như IDG, DFJ, Vinacapital... đang tăng vốn đầu tư và đẩy mạnh việc tìm kiếm các công ty để đầu tư. Các tập đoàn lớn như FPT cũng đang bắt đầu tìm đến các nguồn ươm tạo, giống như thời kỳ 2008. Một tín hiệu đáng mừng nữa là Luật Công nghệ cao đã được Quốc hội thông qua, các bộ, ban, ngành hay VCCI ... đều có những dự án, chiến dịch lớn để đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ... Tất cả những tín hiệu tích cực đó sẽ giúp cho các vườn ươm doanh nghiệp khởi động và lạc quan hơn trong thời gian tới.
Chương trình đào tạo E - Learning của TOPICA đã ươm tạo 9 doanh nghiệp hạt giống, trong đó 2 doanh nghiệp đã “tốt nghiệp”, 4 doanh nghiệp nhận được đầu tư hàng tỷ đồng và các doanh nghiệp còn lại đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện. TOPICA cũng đã xúc tiến hoạt động trên khắp 64 tỉnh thành qua các trung tâm TOPICA64 và hợp tác với các doanh nghiệp địa phương. Có tới 80% trung tâm đang hoạt động rất tốt. Trong thời gian qua, do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kinh tế nên mô hình vườn ươm của TOPICA không được nhân rộng lên. Tuy nhiên, trong thời gian tới, ban lãnh đạo của TOPICA đang lên kế hoạch áp dụng lại mô hình vườn ươm nhân tạo trước đó. Đồng thời TOPICA cũng sẽ huy động sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới và các tổ chức khác để triển khai khóa đào tạo học vấn cho các đơn vị vườn ươm trong nước và hỗ trợ các đơn vị xây dựng vườn ươm nhân tạo của họ. TOPICA cũng đã hợp tác với Hội Doanh nghiệp trẻ huy động được 109 doanh nghiệp tham gia đào tạo, dự kiến đến năm 2010 con số này sẽ là 1.000 doanh nghiệp. Học viên theo học các khóa học trực tuyến sẽ chỉ phải lên lớp 1 lần trong 1 tháng và thực hành trong môi trường 3D với kiến thức, kỹ năng thực tế cao.
Mặc dù được đánh giá là có triển vọng, nhưng để cho vườn ươm doanh nghiệp của Việt Nam phát triển ngang bằng với các nước trong khu vực và trên thế giới, ngoài việc có một thị trường tốt, thì điều quan trọng nhất là phải có sự hỗ trợ từ Chính phủ, sự tham gia mạnh mẽ của các quỹ đầu tư mạo hiểm; các tập đoàn lớn sẵn sàng tiếp nhận những doanh nghiệp nhỏ và vừa, những công nghệ mới được ươm tạo. |
Phạm Thị Thu Hằng
Trung tâm Hỗ trợ DNNVV.
Viện trưởng Viện phát triển doanh nghiệp VCCI