Èo uột sàn giao dịch hàng hóa

Tại sao Việt Nam chưa có sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa, dù đây được coi là hình thức giao dịch của tương lai?

Sàn giao dịch hàng hóa là thị trường đặc biệt, tại đó, thông qua những người môi giới do sở giao dịch chỉ định, người ta mua bán các loại hàng hóa có khối lượng lớn, có tính chất đồng loại, có phẩm chất có thể thay thế được cho nhau.

Ở Việt Nam, mặc dù đã xuất hiện một số sàn giao dịch hàng hóa, nhưng với một nền kinh tế có tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt trên 125 tỷ USD trong năm 2009 vừa qua thì bước phát triển này còn quá khiêm tốn.

Những câu chuyện buồn về sàn

Là sàn giao dịch hàng hóa đầu tiên ở Việt Nam (khai trương năm 2002 tại TPHCM), sàn giao dịch điều chỉ thực hiện được đúng một phiên với một hợp đồng mua bán được ký “lấy may” rồi nhanh chóng “lặn mất tiêu”. Không lâu sau, năm 2004, sàn giao dịch thủy sản được thiết lập tại Cần Giờ (TPHCM), nhằm mục đích hạn chế khâu trung gian, giúp doanh nghiệp và ngư dân có thể làm việc trực tiếp, mang lại lợi ích cho cả hai phía. Tuy nhiên, sau một thời gian ngắn hoạt động, sàn giao dịch này cũng nhanh chóng “giải tán”.

Năm 2004, UBND tỉnh Đắk Lắk đã xây dựng đề án thành lập Sàn giao dịch cà phê với kinh phí ban đầu khoảng 17 tỷ đồng. Năm 2008, Chính phủ Pháp tài trợ 850.000 euro hỗ trợ hệ thống công nghệ cho sàn giao dịch này. Sàn được lập với sự bảo trợ của Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương), UBND tỉnh Đắk Lắk, được đầu tư một cách bài bản, tuy nhiên hiện vẫn đang hoạt động ở tình trạng cầm chừng.

Ngày 21/12 mới đây, sàn giao dịch hàng hóa của Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín với tên gọi Sacom - STE đã đi vào hoạt động. Mặt hàng được lựa chọn tiên phong “lên” sàn là thép. Khoảng 5.300 tấn thép xây dựng và 480 tấn thép công nghiệp của Công ty Thép Pomina đã giao dịch thành công trong phiên giao dịch đầu tiên. Nhưng thay vì sự tự tin thường thấy trong các dự án đầu tư khác của Sacombank, ông Nguyễn Thế Vinh, Chủ tịch HĐQT sàn cũng cảm thấy khó khi nhìn nhận về triển vọng của sàn giao dịch này. Lý do được đưa ra là còn trong giai đoạn thử nghiệm. Tuy nhiên, ai cũng hiểu để sàn hấp dẫn được giới kinh doanh là cả vấn đề.

Nhiều chuyên gia kinh tế và một số doanh nghiệp đã đầu tư vào sàn giao dịch hàng hóa cũng như các doanh nghiệp sản xuất khi được hỏi đều chung quan điểm: “sàn giao dịch là loại hình mua bán của tương lai, chỉ có điều ở Việt Nam thì sàn rất dễ chết yểu”.

Khung pháp lý: mất 4 năm mới đầy đủ

Mặc dù sàn giao dịch hàng hóa đầu tiên của Việt Nam đã ra đời từ năm 2002, nhưng phải đến năm 2005 việc hoạt động của các sàn giao dịch hàng hóa (mà ngôn ngữ pháp lý gọi là sở giao dịch hàng hóa) mới được quy định tại Luật Thương mại 2005 với nguyên một Mục 3 với 11 điều. Theo đó, các sở giao dịch hàng hóa được coi là hình thức giao dịch hàng hóa hiện đại.

Như vậy, các doanh nghiệp phải mất đến 4 năm chờ đợi một khung pháp lý hoàn chỉnh để điều hành một phương thức kinh doanh hiện đại đã được triển khai trên thế giới từ rất lâu. Chính việc chậm ra đời của các văn bản pháp lý hướng dẫn việc triển khai các sàn giao dịch hàng hóa trong nước là lý do khiến cho nhiều doanh nghiệp Việt Nam tham gia hoạt động này qua các Sở Giao dịch hàng hóa nước ngoài.

Làm sao tránh vết xe đổ?

Gần 10 năm qua, nhiều sàn giao dịch vẫn loay hoay tìm mô hình hoạt động thích hợp. Nhưng cho đến nay, hầu như chưa có mô hình nào giúp giữ cho sàn vận hành sôi động trong thời gian dài. Lý giải điều này, ông Trương Đình Hòe - Phó Tổng thư ký Hiệp hội xuất khẩu và chế biến thủy sản Việt Nam, cho rằng, hiện doanh nghiệp chưa thích mua lẻ của người dân, còn nông dân thì lại không hiểu mấy về quy chế hoạt động “rắc rối” của các sàn. Họ chưa bỏ được thói quen bán “xôn”, trong khi giao dịch qua sàn cần nhất là đáp ứng được các quy định và qui cách của sản phẩm vì doanh nghiệp trả giá sản phẩm theo quy định và qui cách này.

Tuy vậy, việc Việt Nam phải cần phải xây dựng các sàn là rất cần thiết. Nói như ông Phạm Chí Cường - Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam:“Xu hướng đưa các loại sản phẩm quan trọng trong cuộc sống lên sàn giao dịch là tất yếu. Vấn đề là làm sao tìm được mô hình hài hòa, phù hợp với đặc điểm kinh doanh của giới doanh nghiệp, nhà kinh doanh nhỏ lẻ, lẫn tổ chức đầu tư quy mô lớn”.

Nhiều doanh nghiệp còn cho rằng, nếu đưa ra mô hình sàn giao dịch nông sản mà không làm rõ lợi ích mà hình thức giao dịch này mang lại sẽ rất khó lôi kéo nông dân tham gia. Cách làm của các sàn giao dịch là hàng hóa của người bán (chủ yếu là nông dân) phải được bảo hiểm về lợi ích và phải sinh lời linh hoạt khi mua đi bán lại. Hơn nữa, nên chấp nhận cho người bán được phép bán khống, có thể kiểm soát bằng cách hạn chế về số lượng. Chẳng hạn, chưa đến mùa thu hoạch, người nông dân có thể ký hợp đồng bán gạo bằng các giao dịch tại sàn, với số lượng nhất định, nhưng sẽ giao sau 2 - 3 tháng. Trong quá trình đợi thu hoạch, người nông dân có thể mua đi, bán lại nếu thấy có lời.

Đặc biệt, vướng mắc lớn nhất hiện nay là khi doanh nghiệp Việt Nam tham gia giao dịch qua các sàn giao dịch quốc tế cần tuân theo những thủ tục nào cũng chưa thấy đề cập trong khung pháp lý của Việt Nam. Chẳng hạn, doanh nghiệp cà phê băn khoăn, khi tham gia giao dịch kỳ hạn tại thị trường giao dịch cà phê London có phải xin phép cơ quan chức năng, hay mua bán trên các sàn quốc tế có đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đầu tư vốn ra nước ngoài, bởi vì muốn tham gia thị trường kỳ hạn thì phải có tiền đặt cọc, tiền mua chỗ… Tuy nhiên, cũng phải khẳng định rằng, tham gia trên các sàn giao dịch quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam chỉ là các nhà đầu tư nhỏ với năng lực tài chính rất hạn chế. Bên cạnh đó, khả năng phân tích, tập hợp thông tin về thị trường thế giới có hạn, vì thế không ít doanh nghiệp đầu tư kiểu hợp đồng tương lai đã thua lỗ nặng.

Vậy nên, nếu chúng ta có một sàn (hoặc một nhóm sàn giao dịch hàng hóa đúng nghĩa) - một sân chơi tại Việt Nam, do doanh nghiệp và cơ quan quản lý Việt Nam đứng ra tổ chức, sẽ đem lại lợi ích lớn hơn, đồng thời tránh được tình trạng “chảy máu ngoại tệ” sang các sàn quốc tế.