Là một trong những chuyên gia hàng đầu về giao dịch hàng hóa theo phương thức sàn giao dịch hàng hóa, PGS.TS Nguyễn Văn Nam – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại đã có cuộc trao đổi với Doanh nhân về phương thức giao dịch hiện đại, mang tính toàn cầu này.
- Giao dịch qua sàn là phương thức giao dịch cần thiết và mang lại nhiều lợi ích. Nhưng phải chăng điều này còn ít được biết đến và quan tâm đến tại Việt Nam, thưa ông?
Ông Nguyễn Văn Nam: “Các sàn giao dịch hàng hóa ở nước ta hiện nay đều chưa đạt chuẩn, đều lỏng lẻo về cơ sở pháp lý, về thể lệ hoạt động nên nguy cơ bất ổn và xảy ra tránh chấp là khó tránh khỏi”.
Việt Nam lâu nay nặng về mua bán truyền thống, có gì bán nấy, cần gì mua đấy dù có hợp đồng cũng ở mức rất đơn giản. Bên cạnh đó, do sản xuất còn tự phát, quy mô nhỏ, manh mún nên chất lượng thấp và không đồng đều. Nhưng nền kinh tế nước ta cũng đã có một số ngành hàng sản xuất được một số hàng hóa lớn cho tiêu dùng và xuất khẩu nên tôi cho rằng giao dịch qua sàn là phương thức giao dịch cần thiết và sẽ mang lại nhiều lợi ích, vả lại đây là phương thức mua bán phổ biến trên thế giới (đặc biệt là đối với các mặt hàng nông sản - vốn được coi là thế mạnh xuất khẩu của Việt Nam).
Thứ nhất, giao dịch hàng hóa giao sau thì người sản xuất ký hợp đồng bán hàng trước khi giao hàng một thời hạn dài hàng tháng. Hành vi thương mại này mở đường cho sản xuất, định hướng và tạo điều kiện cho nhà sản xuất tính toán triển khai kế hoạch sản xuất. Đặc biệt, đối với các sản phẩm nông sản với những hợp đồng đã ký sẽ khiến người bán - nông dân - vừa không lo đầu ra cho sản phẩm, lại vừa tính toán được khả năng giá cả, nhu cầu của vụ tới. Điều này sẽ làm giảm tối đa những câu chuyện buồn được mùa mất giá, mất mùa được giá như hiện nay.
Thứ hai, không chỉ có lợi cho người sản xuất mà cũng có lợi cho người mua - doanh nghiệp chế biến hoặc doanh nghiệp xuất khẩu ký được hợp đồng thì cũng đã dự tính được khối lượng, phẩm cấp và giá cả hàng hóa sẽ thu mua đáp ứng nhu cầu sản xuất và kinh doanh của mình. Trong các hợp đồng giao sau, hàng hóa đều được quy chuẩn về khối lượng, chất lượng, bao bì, đóng gói theo chuẩn mực của sàn và cũng phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế nên khả năng chuyển nhượng và thực hiện các giao dịch tiếp về hàng hóa trong các hợp đồng đó là rất thuận lợi, ngay cả trên thị trường quốc tế.
|
Do không có một sàn giao dịch đúng nghĩa, liên thông với sàn quốc tế nên nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam luôn phải bán dưới giá bình quân của thế giới |
Thứ ba, làm tăng khả năng vay vốn của người sản xuất. Đương nhiên khi đã có hợp đồng mua bán, người sản xuất hoặc doanh nghiệp có thể lập hồ sơ vay vốn của ngân hàng một cách thuận lợi.
Thứ tư, Nhà nước sẽ thông qua sàn để quản lý có hiệu quả qua thông tin công khai, minh bạch về hoạt động của sàn giao dịch, có số liệu thống kê tin cậy để có thể dự báo kinh tế chính xác hơn.
Thứ năm và là quan trọng nhất, giao dịch qua sàn sẽ giúp người sản xuất có thêm một công cụ thị trường để bảo hiểm rủi ro giá cả của hàng hóa và tạo điều kiện để tăng giá bán hàng nông sản xuất khẩu nhờ kết nối được với thị trường quốc tế. Điều này sẽ rất có lợi cho Việt Nam vì lâu nay do không có một sàn giao dịch đúng nghĩa và liên thông với sàn quốc tế nên nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của chúng ta luôn phải bán dưới giá bình quân của thế giới, như giá cà phê xuất khẩu của chúng ta thấp hơn hàng trăm USD/tấn so với giá của thị trường Luân Đôn, hoặc giá gạo xuất khẩu của Việt Nam luôn thấp hơn nhiều so với giá gạo Thái Lan, dù phẩm cấp, chất lượng gạo tương đương.
- Có một thực tế, chúng ta dường như đổ xô đầu tư cho các sàn giao dịch “ảo” như sàn vàng, sàn bất động sản, sàn chứng khoán… mà “bỏ quên” những sàn giao dịch hàng hóa cụ thể khác. Nên lý giải điều này thế nào, thưa ông?
Gọi các loại sàn giao dịch đang có ở nước ta là “ảo” thì cũng quá lời. Sàn giao dịch bất động sản là sàn đấu giá, đấu thầu không thuộc loại sàn giao dịch của thị trường giao sau. Các sàn vàng mọc lên tự phát, thiếu cơ sở pháp lý, thiếu quy định chặt chẽ theo tiêu chuẩn của một sàn giao dịch có tổ chức nên đã xảy ra tranh chấp, kiện cáo mà không thể phán xử được. Hơn nữa, do giá vàng biến động lớn, cơ hội đầu cơ có thể mang lại món lợi lớn nên nhiều người lao vào kinh doanh như thiêu thân mà không thấy được lợi nhuận lớn luôn đi đôi với rủi ro cao, nguy cơ không chỉ cho nhà đầu tư mà còn cho cả xã hội.
Sàn giao dịch hàng hóa giao sau là một thị trường bậc cao, tổ chức hoạt động rất chặt chẽ, có cơ sở pháp lý, có thể lệ, quy định cụ thể cho mọi hành vi giao dịch trên sàn, người mua và người bán có nghĩa vụ và quyền lợi rõ ràng, cụ thể, không được khước từ hoặc lảng tránh. Các loại hợp đồng giao dịch cũng phải chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế. Các sàn hiện nay của nước ta chưa có gì đạt chuẩn, hàng hóa thì nhỏ lẻ, lẫn loại, doanh nghiệp thì yếu kém, chưa đủ năng lực. Luật pháp thể chế thì chưa đủ cụ thể, chi tiết để điều tiết hoạt động của sàn. Các sàn đã và đang hoạt động thì hợp đồng giao dịch chưa đạt chuẩn, nhất là hợp đồng kỳ hạn. Có một số giao dịch quyền chọn cà phê tại thị trường Luân Đôn nhờ Techcombank bảo lãnh, thông qua môi giới là công ty REFCO của Singapore thì các doanh nghiệp Việt Nam không sử dụng hợp đồng quyền chọn với chức năng chính là bảo hiểm rủi ro giá cả trong mua bán hàng hóa thật, mà lại nặng về giao dịch đầu cơ kiếm lãi, rủi ro cao, dẫn đến thua lỗ lớn.
- Là một chuyên gia, ông nhìn nhận về các sàn giao dịch hàng hóa hiện nay như thế nào? Có điều gì khiến ông quan ngại?
Tôi nghĩ, ngoài các ví dụ đã dẫn chứng ở trên, nhìn chung, các sàn giao dịch những hàng hóa khác ở nước ta cũng đều chưa đạt chuẩn và đều lỏng lẻo về cơ sở pháp lý, về thể lệ hoạt động nên nguy cơ bất ổn và xảy ra tranh chấp là khó tránh khỏi.
- Vậy theo ông, để sàn giao dịch thực sự “có mặt” tại Việt Nam, chúng ta cần có những điều kiện cần và đủ gì?
Trước tiên, chúng ta phải có sự thống nhất trong khái niệm cũng như cách hiểu về sàn. Các nhà quản lý phải “ngồi lại” cùng với một số cơ quan khoa học để làm rõ khái niệm cụ thể về sàn nhằm phù hợp với thông lệ quốc tế.
Những điều kiện chính để lập sàn giao dịch là phải có nhiều hàng hóa, khối lượng đủ lớn, đạt các quy chuẩn về chất lượng, phẩm cấp, đóng gói, bao bì. Ví dụ: giao dịch cà phê mỗi lô hàng tối thiểu là 5 tấn, một gia đình chỉ thu hoạch được 1,5 tấn thì không thể đưa vào sàn giao dịch được. Tiếp theo là phải có người kinh doanh, phải có doanh nghiệp, số lượng doanh nghiệp phải đủ lớn, cả bên mua lẫn bên bán. Nếu chỉ có một vài người mua hoặc bán thì không cạnh tranh mà là độc quyền, như vậy cũng không cần sàn giao dịch nữa. Doanh nghiệp phải đạt một năng lực nhất định, từ năng lực kinh tế, tài chính, đến năng lực kinh doanh và cả năng lực pháp lý.
Điều kiện tiếp theo là phải có cơ sở pháp lý và thể lệ cho hoạt động của sở giao dịch hàng hóa. Nước ta đã có quy định trong Luật Thương mại năm 2005, có Nghị định 158/2006/NĐCP quy định chi tiết về hoạt động mua bán hàng hóa qua sở giao dịch hàng hóa. Tuy nhiên, Nghị định này mới là những quy định chung mà thôi. Gần đây có Thông tư 03/2009/BCT hướng dẫn việc cấp phép thành lập và chế độ báo cáo của sở giao dịch hàng hóa. Như vậy chưa có văn bản pháp lý quy định chi tiết về tổ chức và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa. Ở một số nước, văn bản này được nâng thành luật.
Điều kiện quan trọng là phải có hiểu biết, có kiến thức đúng đắn về thị trường giao sau, về Sở giao dịch hàng hóa. Đây là lĩnh vực mới, phải đầu tư khoa học, đào tạo cán bộ chuyên môn cho doanh nghiệp, cho cơ quan quản lý, cho các Sở giao dịch. Nghĩa là phải đào tạo nhân lực và chuyên gia trong lĩnh vực này.
Tổ chức Sở giao dịch cũng phải đồng bộ, đầy đủ các bộ phận chủ chốt, được đầu tư đúng mức. Việc quản lý, chỉ đạo những sàn đầu tiên phải rất được coi trọng, không phó mặc cho địa phương. Ví dụ như Thái Lan ban hành luật năm 1999 cho việc thành lập Sở giao dịch hàng hóa đầu tiên và họ lập một Ủy ban Giao dịch kỳ hạn nông sản do Bộ trưởng Thương mại làm trưởng với các thành viên là đại diện Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Ngân hàng Trung ương. Đến tháng 3/2004 mới thực hiện giao dịch đầu tiên với hàng hóa là cao su mủ tờ hun khói số 3 (RSS3).
- Xin cảm ơn ông!
Nguyễn Hương (thực hiện)