Để “sàn” đúng nghĩa là “sàn”

Đã có những sàn giao dịch hàng hóa của Việt Nam “rầm rộ khai trương, èo uột phát triển, rồi cuối cùng lặng lẽ biến mất”. Chúng tôi xin giới thiệu bài viết của ông Nguyễn Tuấn Hà - Giám đốc Sàn giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột (BCEC) như một cách nhìn thực tế của người trong cuộc.

Sàn giao dịch cà phê là chương trình thí điểm xây dựng chợ đầu mối cho 3 vùng nguyên liệu tập trung. Đó là, Chợ lạc của Nghệ An, Chợ gạo của Cần Thơ và Chợ cà phê của Đắk Lắk, theo chương trình của Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương). Khởi xướng mô hình Chợ cà phê Buôn Ma Thuột là Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, nhưng sau đó UBND tỉnh Đắk Lắk đề xuất nâng cấp lên làm sàn giao dịch cà phê.

Theo thông lệ quốc tế

Để thực hiện được chương trình xây dựng sàn giao dịch cà phê, UBND tỉnh Đắk Lắk đã mời tư vấn để lập đề án hoạt động. Đề án được phê duyệt với mục đích chính là tạo sân chơi bình đẳng qua hệ thống đấu giá công khai minh bạch (đặc biệt đối với người sản xuất). Hơn nữa, chúng tôi cũng mong muốn tạo một thị trường tập trung, để từ đó là nơi công bố giá giao dịch làm điều kiện tham chiếu giá mua bán. Đặc biệt, chúng tôi kỳ vọng tạo được thói quen giao dịch qua sàn theo thông lệ thế giới cho bà con nông dân và doanh nghiệp.

Chúng tôi cũng sử dụng 2 phương thức giao dịch giao ngay và giao sau (bước đi theo thông lệ của thế giới đã hình thành). Tuy vậy, theo tư vấn của các chuyên gia, do điều kiện thị trường mới tạo lập, khung pháp lý chưa đồng bộ, chưa có đủ cán bộ qua đào tạo... nên trước mắt, các chuyên gia khuyến nghị nên thực hiện phương thức giao ngay (giao ngay là phương thức giao hàng có thật và sau một thời gian ngắn theo quy định). Vì vậy, nói đúng ra, ngày khai trương trong năm 2008 chỉ là bước đầu (một thị trường ở giai đoạn sơ khai) cho một phương thức giao dịch là giao ngay. Theo chương trình hỗ trợ cho dự án này trong 3 năm của Cơ quan phát triển Pháp, các chuyên gia nước ngoài, cố vấn kỹ thuật sẽ giúp xây dựng chiến lược phát triển Sàn giao dịch cà phê. Như vậy, sẽ có sự chuẩn bị để tạo ra các phương thức giao dịch khác, phù hợp thông lệ thế giới (mức độ cao hơn phương thức giao dịch giao ngay).

Theo tôi, nguyên nhân khiến thị trường giao ngay chưa sôi động là do: Mới tạo lập thị trường nên các quy định ràng buộc rất cao nhằm tránh rủi ro vỡ thị trường. Chẳng hạn, người bán phải có hàng, người mua phải ký quỹ 100 %. Điều này tạo nên điểm hạn chế lớn nhất khiến đa số người mua, người bán đều cảm thấy phức tạp. Thêm nữa, hình thức giao dịch tập trung qua sàn có phần khác biệt hẳn với thị trường truyền thống nên người mua và người bán đều thấy không quen. Trong bối cảnh đó, sự phối hợp của các đơn vị cùng tổ chức thị trường này chưa cao, chưa chuyên nghiệp. Cán bộ quản lý sàn giao dịch chưa được đào tạo bài bản. Điểm quan trọng nữa, chính sách của Nhà nước hỗ trợ cho chương trình thí điểm chưa đồng bộ...

Hướng đi tương lai

Một năm chỉ là bước đầu tạo lập thị trường, tạo lập thói quen giao dịch qua sàn giao dịch hàng hóa. Chúng tôi đã đẩy mạnh tuyên truyền, đào tạo cán bộ, khắc phục những điểm còn chưa tốt. Sang năm 2010, chúng tôi xác định cùng các đơn vị phối hợp và cố vấn chiến lược sẽ chuẩn bị cho ra đời các phương thức (sản phẩm) giao dịch tiếp theo như hợp đồng giao dịch kỳ hạn nhằm tạo cho các đối tượng giao dịch có thêm các tiện ích trong sản xuất, kinh doanh sản phẩm cà phê. Chúng tôi kỳ vọng, sản phẩm “hợp đồng giao dịch kỳ hạn” sẽ là một bước tiến mới của Sàn giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột. Dự kiến trong quý I/2010, sản phẩm này sẽ được niêm yết. Hiện chúng tôi đang chuẩn bị công tác tuyên truyền, giới thiệu sản phẩm, phát triển thành viên, đặc biệt là thành viên môi giới.

Tuy vậy, là một người tham gia từ đầu dự án sàn giao dịch cà phê này, tôi nhận thấy, việc hình thành các sàn giao dịch hàng hóa tại Việt Nam (như sàn giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột) là không trái với quy luật phát triển thương mại trên thế giới (hầu hết các nước phát triển, có vùng sản xuất hàng hóa lớn đều có sàn giao dịch hàng hóa, ví dụ như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Ấn độ, Braxin...) Luật Thương mại năm 2005 của Việt Nam cũng đã có hẳn một chương về “Sở giao dịch hàng hóa” để khẳng định cho điều đó.

Tuy nhiên, vì là mô hình mới ở Việt Nam nên việc tổ chức thị trường, theo tôi, không nên vội vàng mà phải kiên trì và cần có bước đi thích hợp. Bên cạnh đó, chúng ta cần đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền, thường xuyên rà soát các văn bản chính sách cho phù hợp, tránh rủi ro cho các bên giao dịch.

Theo tôi, Nhà nước nên làm thí điểm, rút kinh nghiệm, bổ sung chính sách cho hoàn thiện và phải có một cơ quan trực tiếp chỉ đạo, tham mưu cho Chính phủ ban hành các chính sách quản lý các sàn giao dịch hàng hóa (như Ủy ban Chứng khoán Nhà nước với Sở giao dịch chứng khoán). Kinh nghiệm ở Trung Quốc cho thấy, giai đoạn đầu có rất nhiều sàn giao dịch hàng hóa được thành lập, nhưng nay đã được gom lại 3 - 4 sàn giao dịch để tập trung sức mạnh, tăng tính hiệu quả. Trung Quốc và Ấn Độ còn có hẳn cơ quan quản lý các sàn giao dịch hàng hóa. Vì thế, lúc này, Nhà nước cần phải có chính sách tuyên truyền, hỗ trợ vì sự phát triển của sàn giao dịch hàng hóa. Trước đây, Bộ Thương mại có chương trình phát triển thương mại có đề cập đến phải phát triển sàn giao dịch hàng hóa tại Việt Nam. Nhưng muốn triển khai vào đời sống thì cần phải có những chương trình cụ thể hóa như chương trình phát triển chợ. Đặc biệt, theo tôi, chúng ta phải tăng cường công tác đào tạo nghiệp vụ cho người thực hiện quản lý sàn giao dịch hàng hóa, bởi hiện chưa có cơ quan nào đứng ra đào tạo ngành nghề này...

Chỉ khi triển khai đồng bộ những công tác trên, các sàn giao dịch hàng hóa mới phát triển theo đúng nghĩa là loại hình giao dịch của tương lai!