Việc trao quyền và trách nhiệm giải trình, hai yếu tố cấu thành thể chế hiện đại, là những khía cạnh đổi mới quan trọng nhất của Việt Nam trong hai thập kỷ qua. Tuy nhiên, nếu trách nhiệm giải trình không được mở cả hai chiều thì thể chế vẫn sẽ là một nút thắt phát triển.
Giám sát của người dân với các cấp chính quyền còn yếu, không rõ ràng, dẫn tới hạn chế về tính công khai minh bạch
Ông James Anderson - đại diện WB, Chủ nhiệm Báo cáo phát triển Việt Nam năm 2010 nhìn nhận, Việt Nam đã tạo ra được sự trao quyền và phân cấp ở các lĩnh vực khác nhau. Việc này đã giúp bãi bỏ những kiểm soát mang tính quan liêu, song cũng đồng thời đặt ra một vấn đề cơ bản là: Làm thế nào để đảm bảo trách nhiệm giải trình sau khi trao quyền?
Giải trình... một vế
Trên thực tế, nhiều hình thức, trách nhiệm giải trình mới đang được đưa ra, nhưng không phải lúc nào cũng là tối ưu. Vẫn còn nhiều bất cập cần được giải quyết. Là một nhà nghiên cứu chính sách có nhiều kinh nghiệm, bà Phạm Chi Lan lưu tâm đến việc, lâu nay doanh nghiệp và nhà đầu tư hay nói tới ba nút thắt: Thể chế, nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng. Nếu giải quyết được nút thắt trung tâm là thể chế, vấn đề về hạ tầng và nguồn nhân lực sẽ giải quyết được. Nhưng điều bà Lan còn quan ngại chính là vai trò của người dân trong quá trình giám sát. Giám sát giữa các cơ quan công quyền thì tốt, nhưng giám sát của người dân với các cấp chính quyền còn yếu, không rõ ràng, dẫn tới hạn chế về tính công khai minh bạch.
Nhân câu chuyện “nhà nước giải trình”, bà Lan chỉ ra điểm hạn chế của Báo cáo là chưa xoáy sâu vào vai trò của Nhà nước trong việc xây dựng thể chế, nhất là các quy phạm pháp luật. Chẳng hạn như, chỉ trong 4 năm (2005 - 2008), Chính phủ đã ban hành 9.400 văn bản pháp luật, nhiều gấp 3 lần trong 18 năm trước đó, gây rắc rối không ít cho người dân và doanh nghiệp. “Văn bản đưa ra nhiều nhưng chất lượng có vấn đề. Chỉ khi có hệ thống pháp luật tốt và thi hành tốt thì mới giải quyết được vấn đề giải trình”, bà Lan nhấn mạnh.
Bổ sung vào ý này, TS Đặng Ngọc Dinh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ cộng đồng (CECODES), cho rằng, cần phải “trao quyền” cho người dân chứ không phải là “giao quyền” cho họ. Tính giải trình mang hai hướng rõ rệt: Lên trên là thực thi chính sách, quy định cho tốt; xuống dưới là hướng tới nguyện vọng của người dân. “Giải trình là đòi hỏi của người dân đối với cơ quan công quyền, mang tính dịch vụ: Hỏi phải trả lời, giải thích cho đầy đủ”, ông Dinh phân tích.
Bên lề buổi công bố Báo cáo, trả lời câu hỏi của Doanh Nhân về mô hình nhà nước giải trình, luật gia Trần Hữu Huỳnh - Trưởng Pháp chế VCCI cũng cho rằng, mức độ giải trình cấp dưới với cấp trên về mức độ tuân thủ các quy định thì tương đối ổn, nhưng giải trình với cộng đồng về chất lượng dịch vụ thì chưa cao. Nhà nước giải trình là nhà nước phải từ bỏ cách quản lý bằng mệnh lệnh chỉ huy như trước đây, ông nói.
Cải thiện môi trường đầu tư
Một vấn đề được nhắc đến nhiều chính là Báo cáo có thể giúp gì cho việc cải thiện môi trường đầu tư của Việt Nam như tham vọng của những người, những tổ chức tham gia xây dựng báo cáo? Thừa nhận đối tượng doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn không ít từ những văn bản chính sách, với tư cách là một chuyên gia quản trị nhà nước cao cấp của WB, ông James Anderson đánh giá cao công cuộc cải cách hệ thống hành chính đang được Việt Nam triển khai mạnh mẽ từ những bước tiến ban đầu thể hiện trong Đề án 30. Trong khi cho rằng Đề án 30 sẽ giúp cải thiện rất lớn môi trường đầu tư của Việt Nam, bà Phạm Chi Lan than: “Thực tế, 5.700 thủ tục hành chính thì quả là quá lớn, gây tiêu tốn nguồn lực cho bộ máy nhà nước và chi phí của toàn xã hội”.
|
Giám sát giữa các cơ quan công quyền thì tốt, nhưng giám sát của người dân với các cấp chính quyền còn yếu, không rõ ràng |
Để cải thiện được môi trường đầu tư, bà Lan đề xuất ưu tiên cải cách thể chế là nhiệm vụ trọng tâm mà Việt Nam nên làm, theo hướng hoàn thiện hệ thống luật pháp chính sách lấy cộng đồng kinh doanh, người dân làm trung tâm.
Để Việt Nam thu hẹp được bộ máy hành chính, rút gọn các cơ quan đầu mối, theo bà Lan, cần chuyển đổi, sắp xếp lại các bộ ngành ở trung ương. Thực tế, vừa qua đã có việc sáp nhập một số bộ, nhưng việc sắp xếp các cơ quan đầu mối thì lại chưa đạt được hiệu quả. Số lượng biên chế trong các bộ vẫn cồng kềnh. Bên cạnh đó, các cơ quan vẫn “ôm” khá nhiều việc như xây dựng các chính sách luật pháp, quản lý vĩ mô; giám sát và điều hành trực tiếp các doanh nghiệp nhà nước, đồng thời giám sát doanh nghiệp kinh doanh thuộc lĩnh vực mà bộ quản lý… Đúng ra, quyền hạn của các bộ sẽ phải trao bớt cho doanh nghiệp và người dân, cho các địa phương và các tổ chức khác, bà Lan nói. Khép lại buổi công bố báo cáo, bà Lan vẫn còn trăn trở là báo cáo này của WB chưa đưa ra được một mô hình gợi ý hoàn thiện hơn cho Việt Nam trong thập kỷ tới.
Mặc San