Đào Thất Thốn là một giống đào cổ ở Nhật Tân (Hà Nội). Khác với những giống đào bích, đào phai, đào Thất Thốn nở hoa muộn vào sau rằm tháng Giêng. Chính vì vậy nếu các giống đào thường để đón giao thừa thì đào Thất Thốn nở hoa để đón "tháng giêng là tháng ăn chơi". Vì thế đào Thất Thốn nở hoa đúng Tết Nguyên đán là điều xưa nay chưa thấy. Nghệ nhân Lê Hàm đã bỏ ra hơn 20 năm và Tết này Thất Thốn đã bừng hoa đỏ.
Đào Thất Thốn cành ngắn, thân xù xì nhiều mắt, hoa nhiều cánh và đỏ đậm. Theo các cụ cao tuổi ở Nhật Tân, không biết đào Thất Thốn có mặt ở đây từ khi nào nhưng để đào ra hoa rộ đúng Tết Nguyên đán thì chưa thấy. Loại đào này rất khó để hoa nở rộ và thường nở độ ngoài rằm tháng Giêng. Chính vì vậy từ lâu ở Nhật Tân đào Thất Thốn dần vắng bóng. Giờ đây giống này rất hiếm, hoạ hoằn lắm mới thấy đâu đó góc vườn hay góc ao một cây đơn độc, đứng khòng khoèo chịu số phận hẩm hiu.
Buổi chiều xiên xiên vàng vàng, nắng chộn rộn đào mai ngả bóng. Ông cụ già thong thả tản bộ, đi tới đâu thấy người làng đào chào hỏi tới đó thì ra nhà văn Băng Sơn. Năm nào ông cũng lên Nhật Tân ngắm đào vào dịp giáp Tết và năm nào cũng lọc cọc cái xe đạp nhưng năm nay có lẽ gối đã mỏi, một người bạn đèo ông bằng xe máy.
Biết ông Băng Sơn là người sành đào, tôi rắp tâm đi theo, cách cái góc đường xiên xiên vàng vàng chừng 50 mét là một vườn đào nhỏ chỉ độ vài trăm mét vuông nhưng trồng rặt một thứ - đó là đào Thất Thốn.
Anh nông dân Lê Hàm năm nay ngoài 40 tuổi là người đã âm thầm bỏ ra hơn 20 năm, đổ công sức, tiền của vào thử nghiệm và bây giờ cũng mới chỉ lác đác vài cây rộ hoa đỏ. Nhà văn Băng Sơn - chẳng loại đào Hà Nội nào ông không rành vậy mà cũng trầm trồ, hết ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác khi thấy đào Thất Thốn nở hoa.
Vốn là con nhà nòi của làng đào, nghe nói từ đời cụ kỵ gì đó đã có đào được chọn tiến vua nên Lê Hàm càng thua càng cay càng quyết tâm. Cái giống đào xù xì, rêu mốc này có sức hút kỳ lạ, mỗi thốn cành cây, tức là độ dài bằng đốt ngón tay, có thể ra được 7 bông hoa vì vậy nó có tên là đào Thất Thốn. Có người có cách giải thích khác, Thất là mất, Thốn là thiếu thốn, Thất Thốn là mất đi thiếu thốn để có no đủ. Nhưng ở Nhật Tân loại đào này còn nhiều tên khác, có người gọi nó là Thất Thế, có người gọi là Thất Thoát vì đầu tư vào nó mất tiền, mất thời gian mà chưa thấy ai thành công. Ngay như Lê Hàm, dù anh là người đầu tiên khiến Thất Thốn nở hoa đúng Tết và giá thuê mỗi cây đào lên tới 30 triệu đồng song với anh, so sánh giữa đầu tư và lợi nhuận bằng tiền thì Thất Thốn vẫn là Thất Thoát.
Do không làm Thất Thốn ra hoa được nên ở Nhật Tân, không ít người nản chí đã dùng gốc đào Thất Thốn rồi ghép các loại mầm đào khác để cây dễ ra hoa. Những cây được gọi là Thất Thốn nhưng ghép kiểu này cũng dễ nhận ra vì cành hoa thường dài, dáng và gốc không xù xì cổ kính và không bao giờ có được màu thắm đậm đặc trưng của đào Thất Thốn. Hơn nữa, thịt cây đào Thất Thốn có màu đỏ hồng đậm còn các giống đào khác chỉ cần dùng móng tay cạo nhẹ là đã thấy màu xanh. Cũng chính vì việc chiết ghép được coi là “cứu cánh” nên ở Nhật Tân hiện nay có tới 4 loại đào Thất Thốn. Đó là loại hoa đỏ đậm, loại đỏ nhạt hơn, một loại có màu như đào phai và một loại có năm cánh. Tất nhiên những loại nói trên đều không phải giống nguyên thủy, hoa dày cánh, đỏ thẫm to gần bằng bông hồng mà Lê Hàm đã bỏ 20 năm ra để chinh phục. Đào Thất Thốn nở hoa là thành công của Lê Hàm và mở ra một cơ hội hồi sinh cho giống đào cổ và quý tưởng như không còn cơ hội tồn tại.
Nắng xiên xuống rất nhanh, trong ánh sáng chấp chới chạng vạng của buổi chiều cuối năm bỗng chốc khách đi thăm làng đào và dân nhiếp ảnh chen vào chật cả vườn và tranh thủ chụp rào rào. Anh nông dân Lê Hàm, hân hoan đứng giữa vườn đào, vui cùng niềm vui của những người vãn cảnh vì với anh mùa xuân này cho dù Thất Thốn đã nở rộ hoa song cũng không khác mấy so với mùa xuân trước. Thất Thốn vẫn khiến anh... Thất Thoát chứ Thất Thốn chưa lấy đi sự thiếu thốn và mang về cho anh no đủ.
Minh Giác