Từ chỗ chỉ có 31.000 DN tư nhân vào năm 2000 - thời điểm Luật DN có hiệu lực - đến nay VN đã có gần 500.000 DN tư nhân đăng ký hoạt động. Theo thông tin từ Tổng cục Thuế, tính đến tháng 3/2009, có 272.680/460.000 DN tư nhân đang nộp thuế - nghĩa là vẫn hoạt động và phát sinh doanh thu. Tuy nhiên, trả lời trước Quốc hội vào tháng 6/2009, Bộ trưởng Bộ KH-ĐT lại đưa ra một thống kê khác.
Đa phần các doanh nghiệp tư nhân chỉ ở quy mô nhỏ
Đó là từ khi có Luật DN (2000) đến thời điểm tháng 6/2009, số DN cả nước là 412.000. Trong đó, có 345.000 DN đang nộp thuế tại các địa phương. Và, có 83% DN đang hoạt động sau khi đăng ký thành lập. Tỷ lệ không hoạt động chỉ là 17%. Thấp hơn rất nhiều quốc gia khác có số DN ngừng hoạt động sau khi đăng ký, thậm chí có quốc gia tỷ lệ này lên tới 70 %. Theo kết quả điều tra được công bố tại một hội thảo do VCCI tổ chức, nếu năm 2000, DN tư nhân mới sử dụng 9,6% tổng số lao động tại các DN, thì tới năm 2008, tỷ lệ này đã là 66,06%. Về tài sản, năm 2000 DN tư nhân chỉ chiếm 9,6%, DNNN là 68,4%, thì tới hết năm 2008, DN tư nhân đã chiếm 38,9%, tỷ lệ tài sản của các DNNN giảm xuống còn 20,32%, phần còn lại thuộc về khối các DN có vốn FDI.
Tuy nhiên, DN tư nhân đông mà không mạnh. Năm 2000, DN tư nhân chỉ chiếm 10,49% vốn chủ sở hữu, và 3,90% về số DN, DNNN chiếm 60,24%. Năm 2008, DN tư nhân chiếm tới 95,2% về số lượng DN, nhưng chỉ chiếm có 34% về vốn chủ sở hữu, DNNN chỉ còn chiếm 1,8% về số DN, nhưng nắm giữ 43% vốn chủ sở hữu. Một điều tra của VCCI cho thấy, có đến 80% DN tư nhân VN chỉ có quy mô nhỏ. Có 80% số DN vốn kinh doanh dưới mức 5 tỷ VND, ngoài ra, có 87% số DN tư nhân chỉ sử dụng dưới 50 lao động. Còn theo tính toán của một nhóm nghiên cứu độc lập do Tổng cục Thống kê thành lập, trong giai đoạn 2001-2009, tỷ lệ lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu của khu vực DN tư nhân tăng từ 4,4% lên 7,1%, DNNN tăng từ 7,9% lên 12,4%. Nhưng tỷ lệ lợi nhuận trên tổng tài sản của khu vực DN tư nhân lại chỉ từ 1,63% vào năm 2000 lên 1,76% năm 2008. Trong khi tỷ lệ này của khối DNNN tuy tăng chậm, nhưng cũng từ mức 2,35% (2000) lên 3,38% (2008)…
Vậy cần phải “hiểu” thế nào về vai trò của của DN tư nhân trong phát triển kinh tế nước nhà ? Câu trả lời vừa dễ, nhưng cũng lại… rất khó ! Dễ, vì nếu cứ theo các ý kiến phát biểu, định hướng phát triển DN, thì có thể thấy Nhà nước luôn khuyến khích, nỗ lực phát triển kinh tế tư nhân để khối này có thể đóng góp nhiều hơn nữa vào sự phát triển chung. Nhưng trong một số ngành, và trong thực tế phát triển hiện tại, kinh tế nhà nước vẫn đóng vai trò chủ đạo. Điều rất khó buộc phải khẳng định là thế này: kinh tế tư nhân, DN tư nhân chỉ lớn về số lượng, mà không mạnh về chất lượng phát triển. Thế nên, quá khó để tìm được kết quả “đóng góp nhiều hơn nữa” cho nền kinh tế mà các nhà hoạch định chính sách vẫn kỳ vọng từ kinh tế tư nhân. Bao giờ kinh tế VN thoát khỏi viễn cảnh to, kết quả nhỏ, hay là bao giờ DN VN hết to chỉ… trên giấy, thì vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ sau 10 năm Luật DN có hiệu lực.
Quốc Dũng