Khi chủ doanh nghiệp ở thế yếu

Cứ nói đến tham gia quan hệ lao động thì người ta lại nghĩ rằng DN luôn ở thế thượng phong, còn người lao động thì ở thế yếu. Ví dụ người sử dụng lao động luôn là người chủ động đặt mức lương, chủ động quy định thời gian làm việc, nội quy làm việc hay mức thưởng phạt… Nhưng trong một số trường hợp thì những quy định này lại được làm ngược lại.

DN khổ vì bị người lao động... “bắt nạt”

Làng nghề gốm sứ Bát Tràng hiện có gần 100 DN và hơn 2.000 hộ sản xuất gốm sứ. Mỗi DN trung bình có khoảng 20 – 100 lao động. Mỗi hộ cá thể cần thuê thêm trung bình từ 3 – 10 lao động. Hầu hết các lao động làm công ăn lương tại Bát Tràng đến từ các xã lân cận. Những lao động này về cơ bản đều biết làm nghề gốm sứ.

Ông Nguyễn Thế Anh – Giám đốc Cty TNHH gốm sứ Hoàng Long cho biết, DN của ông thời gian gần đây luôn ở thế bị công nhân “bắt nạt”. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa số lượng DN và người lao động. Một trong những lý do của hiện tượng trên là thời gian gần đây một số khu công nghiệp mọc lên gần Bát Tràng thu hút một lượng lớn lao động. Làng nghề Bát Tràng hiện nay luôn ở trong tình trạng thiếu nhân lực.

Theo ông Thế Anh, lao động tại Bát Tràng (cả DN và hộ cá thể) hầu hết đều là lao động thời vụ. DN thường phải thuê công nhân theo lương công nhật. Vì luôn thiếu công nhân nên người lao động (NLĐ) ở Bát Tràng không bao giờ sợ không tìm được việc. Họ sẵn sàng bỏ chỗ làm này vì chưa vừa ý để sang chỗ làm khác. Chính vì vậy, các DN ở đây khó có thể thuê được những công nhân làm việc lâu dài, hay giữ được những lao động có trình độ cao.

"Lao động tại Bát Tràng vẫn mang nặng tư tưởng sản xuất nông nghiệp. Nhiều lao động đang làm tại 1 DN, nhưng khi nhà có hiếu hỉ hay bận cấy, gặt là lập tức nghỉ mà không hề xin phép. Nếu đi làm bị người sử dụng lao động (NSDLĐ) khiển trách hay nhắc nhở là lập tức nghỉ ngay để sang DN khác làm" – bà Phạm Thu Hằng – GĐ Cty TNHH gốm sứ Bát Tràng bộc bạch. Bà Hằng còn cho biết, DN vẫn thường xuyên có các chế độ thưởng cho công nhân khi làm tốt công việc. Số tiền thưởng đôi khi lên đến hàng triệu động/người. Tuy nhiên, nếu công nhân mắc lỗi thì DN lại không thể phạt được, dù chỉ vài chục ngàn đồng. Không ít trường hợp, NSDLĐ vừa tuyên bố mức phạt thì ngay hôm sau NLĐ đó đã sang làm DN khác. Vì DN nào cũng thiếu người nên họ luôn được hoan nghênh ở chỗ làm mới.

Nếu các DN thiếu lao động thì họ buộc phải ra chợ tìm thuê lao động. Tại chợ Bát Tràng, mỗi sáng đều có một số lượng khá đông các lao động chờ NSDLĐ đến thuê. Thông thường chỉ hơn 8 giờ sáng là các lao động đều được thuê hết vì những lao động này đều là người biết việc làm gốm sứ. Nếu không may chủ DN nào bận việc ra muộn rất dễ bị về không.

Cũng theo lời kể của ông Thế Anh, có hôm do bận việc phải 9 giờ sáng thấy thiếu lao động ông mới ra chợ tìm. May sao còn 2, 3 thợ do đi ăn sáng nên cũng ra muộn như ông. Tuy nhiên, khi ông hỏi thuê thì đều bị những người thợ này ra điều kiện chỉ làm đến 4 giờ 30 chiều. Họ cho rằng, việc NSDLĐ ra đón muộn là lỗi của DN nên họ sẽ không làm đủ 8 tiếng như bình thường mà phải trừ 1 tiếng.

Chưa có cơ sở đào tạo nhân lực cho làng nghề

Thực tế tại Bát Tràng không hề có một cơ sở đào tạo nào bài bản. Các lao động tại đây thường được DN tự đào tạo hoặc học lẫn nhau. Ông Vũ Đình Cương – Phó GĐ Cty TNHH Gốm Việt cho biết, ông luôn trăn trở đến tình trạng thiếu nhận lực qua đào tạo nghề gốm sứ. Trong khi ở Trung Quốc có 1 trường đại học đào tạo về gốm sứ thì VN chưa hề có bất kỳ một cơ sở đào tạo chuyên nghiệp nào cho ngành này.

Mối quan hệ giữa DN và người lao động cần hài hòa cả hai lợi ích. Đây cũng là điều mà dự thảo Bộ Luật Lao động (BLLĐ) sửa đổi cần phải tính đến.

Cách đây khoảng 10 năm, DN của ông Cương đã tổ chức rất nhiều lớp đào tạo nghề gốm sứ cho công nhân. DN mời thầy về dạy miễn phí, kèm ăn trưa cho học viên. Đã có khoảng 10 lớp được tổ chức, mỗi lớp từ 100 đến 150 học viên. DN đã lựa chọn và giữ lại 1/3 học viên, còn lại học viện được tự do tìm việc tại các DN khác. Tuy nhiên, do không đủ kinh phí nên DN không thể tiếp tục mở lớp được nữa.

Từ khi những lớp đào tạo của ông Cương ngừng tổ chức, đến nay chưa hề có lớp nào hay DN nào đứng ra đào tạo nghề nữa. Do vậy, việc lao động có tay nghề cao cứ ngày một ít đi. Đặc biệt, khi nhiều khu công nghiệp được xây dựng trên các địa bàn lân cận Bát Tràng, nhiều lao động đã tìm được việc ngay tại các khu công nghiệp gần nhà mà không phải sang tận Bát Tràng làm việc.

Tình trạng các DN phải tranh nhau lao động ngày càng trở nên gay gắt tại Bát Tràng. Các DN luôn đưa ra những lời mời mọc hấp dẫn, nhất là các lao động có tay nghề lâu năm. Chủ DN nào cũng nơm nớp trong tình trạng sợ công nhân bỏ việc.

Cũng theo ông Cương, việc hội nhập mạnh mẽ khiến hàng gốm sứ của VN cũng phải cạnh tranh ngày càng quyết liệt. Chất lượng ngày càng phải được nâng cao. Chính vì vậy, công tác đào tạo nghề gốm sứ cũng phải đồng bộ và chuyên nghiệp hóa mới có thể đáp ứng được. Nếu cứ manh mún như hiện nay thì DN gốm sứ rất khó cạnh tranh.

Nhiều DN tại Bát Tràng trăn trở, hàng hóa xuất khẩu của Bát Tràng hiện nay số lượng xuất đi bị trừ tiền hoặc trả lại nhiều hơn trước kia. Số sản phẩm DN làm ra rồi loại bỏ không xuất được cũng ngày một nhiều hơn, đôi khi lên tới 50% hàng không đạt tiêu chuẩn. Nếu DN không chủ động được về nguồn nhân lực thì khó có thể cải thiện được năng lực cạnh tranh.

Khi tham gia quan hệ lao động mà DN luôn ở thế yếu thì khó có thể đảm bảo được chất lượng sản phẩm, thời gian thực hiện các đơn hàng. Đây cũng là điều mà dự thảo BLLĐ sửa đổi cần phải tính đến.

Bá Tú