Việt Nam bước lên nấc thang giá trị cao hơn cách nào?

Cách đi hợp lý để VN bước lên nấc thang giá trị cao hơn là dựa trên lợi thế hiện tại thay vì đi chệch sang những hướng khác

Biết chắc quan điểm mình đưa ra sẽ gây ra nhiều tranh luận, song ông James Riedels - chuyên gia kinh tế USAID/STAR - Việt Nam, người thực hiện đề tài nghiên cứu “Toàn cầu hóa ở Việt Nam: Đi đâu, về đâu”, vẫn công khai suy nghĩ của mình khi cho rằng, vào thời điểm này, khi nền kinh tế Việt Nam vẫn chưa khai thác, sử dụng hết những lợi thế cạnh tranh của giai đoạn hiện tại, thì câu chuyện đi lên bậc thang cao hơn của chuỗi giá trị sẽ là rất khó khăn.

Thậm chí, ông còn cho rằng, một số bước hội nhập của Việt Nam trong thời gian qua có thể đã hơi nóng vội, điển hình là việc mở cửa thị trường tài chính hơi sớm hơn so với sự chuẩn bị ở bên trong, đã khiến nền kinh tế Việt Nam chịu thêm nhiều tác động tiêu cực của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. “Lợi thế của Việt Nam vẫn là lao động rẻ, sản xuất các mặt hàng xuất khẩu thâm dụng lao động. Tuy nhiên, nhìn vào thực tế thì ba ngành xuất khẩu chủ đạo của Việt Nam (dệt may, giày dép và đồ gỗ) lại được đầu tư thấp hơn nhiều so với các ngành thay thế hàng nhập khẩu. Theo số liệu của năm 2008, tỷ lệ vốn/lao động của các ngành thay thế hàng nhập khẩu cao hơn gấp 6 lần tỷ lệ vốn/lao động của các ngành xuất khẩu chủ đạo”, ông James Riedels phân tích và cho rằng, tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng của các ngành xuất khẩu chủ đạo cũng đang trong xu hướng giảm sút hơn so với các ngành sản xuất hàng hóa thay thế hàng nhập khẩu.

Cũng phải nói rằng, bài toán lao động và sự phân bổ nguồn vốn không phải là mới với các nhà hoạch định chính sách khi nhìn nhận vào thực tế chuyển dịch của nền kinh tế khi Việt Nam trở thành thành viên của WTO từ năm 2007. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là tại sao sự phân bổ nguồn vốn vẫn không giải quyết được mục tiêu tận dụng lợi thế so sánh mà Việt Nam đang lựa chọn.

Trên thực tế, vốn cho ngành sản xuất hàng thay thế hàng nhập khẩu lại đang chiếm tới 40% vốn của ngành chế tác, trong khi lại chỉ tạo ra khoảng 20% số việc làm cho ngành này. Ông James Riedels đặc biệt lo ngại về thị trường lao động của Việt Nam khi tình hình thất nghiệp và sự khan hiếm lao động có kỹ năng hiện diện rõ rệt, mức lương thực tế gia tăng không đáng kể, trong khi lợi thế về kỹ năng lao động đang giảm sút. “Khi nguồn nhân lực có kỹ năng khan hiếm, các ngành sản xuất hàng xuất khẩu thâm dụng lao động buộc phải tăng chi phí cao hơn để có được lao động theo yêu cầu. Như vậy, giá thành của sản phẩm sẽ bị đẩy lên cao và khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu của Việt Nam bị ảnh hưởng, trong khi mục tiêu tăng giá trị gia tăng có thể sẽ không đạt được khi nguồn vốn đầu tư cho công nghệ không được đáp ứng”, ông James Riedels nhận định.

Với thực trạng này, nếu lựa chọn cách bước lên nấc thang giá trị cao hơn, nghĩa là Việt Nam sẽ phải đầu tư cho công nghệ nhiều hơn. Điều này sẽ dẫn tới việc chênh lệch cung - cầu về cả vốn lẫn lao động có kỹ năng sẽ gia tăng, tạo nên những áp lực mạnh mẽ hơn tới nền kinh tế.

Do vậy, vị giáo sư kinh tế của Đại học John Hopkin này cho rằng, với Việt Nam, cách đi hợp lý là dựa trên lợi thế hiện tại thay vì đi chệch sang những hướng khác. Ông cho rằng, việc dựa vào tiêu dùng nội địa hơn là xuất khẩu để tăng trưởng kinh tế chưa phải là con đường của Việt Nam vào thời điểm này. Đặt vấn đề này trong bối cảnh các dòng vốn FDI đang có xu thế lệch hướng sang các lĩnh vực cạnh tranh nội địa như bất động sản, các ngành phi thương mại thay vì chế tác như trước đây, ông James Riedels đặt vấn đề, phải chăng chiến lược phát triển công nghiệp định hướng xuất khẩu của Việt Nam đang đi lệch hướng. Do vậy, ông khuyến nghị cần phải có phân tích về việc dòng vốn FDI bị hút vào bất động sản có “đóng góp” thế nào cho tình trạng bong bóng giá, hoặc làm tăng thêm thâm hụt thương mại hay không.

Từ góc độ của một nhà nghiên cứu Việt Nam, TS Nguyễn Đình Cung - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, lại cho rằng, việc đặt vấn đề Việt Nam cần chuyển dịch lên nấc thang cao hơn của chuỗi giá trị là cần thiết và không thể không nói đến. Nhưng vấn đề cần phải phân tích là Việt Nam sẽ chuyển dịch lên nấc thang này như thế nào, tự động chuyển dịch hay cần có sự tác động của nhà nước. Theo quan điểm của ông Cung, càng mở cửa, càng thị trường, vai trò của nhà nước phải càng mạnh mẽ và hiệu quả hơn.

Và trước khi xác định việc chuyển dịch lên nấc thang nào, ông Cung cho rằng Việt Nam cần phải giải quyết 2 vấn đề. Đó là đảm bảo được cân đối vĩ mô, ổn định kinh tế vĩ mô và nâng cao hiệu quả hoạt động của nền kinh tế, đặc biệt là đầu tư công, đầu tư của khu vực doanh nghiệp nhà nước. Chính việc hoàn tất các vấn đề này sẽ tạo nền tảng, tạo đà cho Việt Nam bước thêm những bước chuyển dịch mới.