Tham gia dự án CDM quốc tế: Muốn ăn phải lăn vào bếp!

Tham gia Nghị định thư Kyoto vào năm 2002, Việt Nam hiện đã đạt được 3 điều kiện để tham gia một cách đầy đủ nhất vào các dự án CDM quốc tế. Đó là tham gia hoàn toàn tự nguyện, phê chuẩn Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu, ký kết Nghị định thư Kyoto; thành lập cơ quan có thẩm quyền quốc gia về CDM. Nếu được công nhận là dự án CDM có tiềm năng giảm phát thải, doanh nghiệp có dự án được hưởng nhiều chính sách ưu đãi về thuế, tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, khấu hao tài sản cố định; được vay vốn ưu đãi từ nguồn tín dụng đầu tư của Nhà nước (theo Quyết định số 130/2007/QĐ/TTg của Thủ tướng Chính phủ), đồng thời có thể bán được chỉ tiêu giảm phát thải (CER).

Điều kiện cần, nhưng chưa đủ

Tuy có những thuận lợi căn bản như đã nêu, cộng với ưu thế của một nước đang phát triển - nơi việc giảm lượng khí phát thải nhà kính dễ dàng và ít tốn kém hơn nhiều so với các nước phát triển - song số dự án được phê duyệt của Việt Nam chưa cao như mong muốn, số dự án đã gặt hái “tiền tươi thóc thật” lại càng không nhiều.

Đa số dự án đều mới được đăng ký trong 2 năm gần đây (xem bảng 1) và cho đến trước khi Thông tư số 12/2010 có hiệu lực, việc chuẩn bị hồ sơ dự án để được phê duyệt vẫn được coi là thách thức đối với nhiều doanh nghiệp. Ban Chỉ đạo phê duyệt một dự án CDM của Việt Nam có 18 thành viên thuộc 14 bộ ngành khác nhau, không dễ để có thể triệu tập các cuộc họp thẩm định, phê duyệt. Doanh nghiệp có dự án phải chuẩn bị 18 bộ hồ sơ với nhiều loại giấy xác nhận, biểu mẫu phức tạp. Thời gian giải quyết thủ tục đối với thư xác nhận dự án CDM là 25 ngày và thư phê duyệt là 50 ngày (trên thực tế, các doanh nghiệp thường mất từ 6 tháng đến 1 năm để hoàn thành thủ tục).

Theo ông Hoàng Mạnh Hòa - Trưởng Phòng Biến đổi khí hậu (Cục Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu, Bộ Tài nguyên và Môi trường), yêu cầu về thông tin trong tài liệu ý tưởng dự án và văn kiện thiết kế dự án của Ban Chấp hành quốc tế CDM (EB) - cơ quan có thẩm quyền đăng ký và cấp tín chỉ giảm phát thải (CER) - quả thực là rất nhiều và mang tính chuyên môn cao. Điều này vừa là khó khăn cho nhà đầu tư, vừa khiến các cơ quan nhà nước của Việt Nam phải mất nhiều thời gian mới có thể xem xét và cho ý kiến chính xác. “Một dự án CDM không những phải giảm được lượng phát thải khí nhà kính, mà trước hết còn phải là một dự án thân thiện với môi trường. Bởi thế, mặc dù có doanh nghiệp cho là thừa thãi, không cần thiết, nhưng trong hồ sơ dự án vẫn không thể bỏ các loại giấy phép như giấy phép khai thác sử dụng nước mặt hoặc nước ngầm, giấy phép xả thải vào nguồn nước...” - chuyên gia này giải thích. Thực tế, có hồ sơ phải điều chỉnh, bổ sung nhiều lần, rút cục vẫn không được phê duyệt. 

Tuy nhiên, nhiều vướng mắc lâu nay của doanh nghiệp sẽ được tháo gỡ với quy định mới tại Thông tư số 12 nêu trên. Đơn cử, thời gian xử lý hồ sơ được rút ngắn đối với thư xác nhận từ 25 ngày làm việc xuống chỉ còn 15 ngày, các biểu mẫu hồ sơ được cung cấp đầy đủ... Yêu cầu xin công văn xác nhận của chính quyền địa phương nơi triển khai dự án cũng đã được bãi bỏ.

Song việc cấp thư xác nhận của cơ quan chức năng Việt Nam mới chỉ là “cửa ải” đầu tiên - dĩ nhiên không phải là duy nhất. Sau khi phía Việt Nam xác nhận, doanh nghiệp đóng phí (khoảng 15 đến 60.000 USD, tùy quy mô dự án), các chuyên gia của EB mới tiến hành khảo sát thực tế, thẩm định dự án. Việc thẩm định này sẽ tiếp tục được tiến hành hàng năm trong suốt “đời” dự án, có thể kéo dài hàng chục năm hoặc hơn, bởi lượng phát thải giảm được của dự án cũng không phải là hằng số trong suốt khoảng thời gian hoạt động.

Được cấp CER, bước tiếp theo nhà đầu tư cần làm là tìm được bên mua. Có dự án từ khi được cấp chứng thư phê duyệt cho đến khi chứng thư hết hiệu lực vẫn chưa chắp nối được với bên mua (thường là đối tác tại các quốc gia phát triển), bởi việc mua bán này thuần túy thực hiện theo cơ chế thị trường, các cơ quan nhà nước chỉ có thể đóng vai trò định hướng, gợi ý chứ không thể can thiệp.

Doanh nghiệp phải làm gì?

Chỉ tiết kiện dưới 10.000 tấn CO2 quy đổi, doanh nghiệp cần tìm đối tác cùng hợp lực

Có hai loại doanh nghiệp đang tham gia thị trường mua bán CER: doanh nghiệp đầu tư dự án và doanh nghiệp tư vấn xây dựng dự án. Hiện nay, ở Việt Nam - theo ông Hòa - chỉ có khoảng một chục công ty tư vấn có năng lực thực sự cả về chuyên môn và luật pháp. Cách đơn giản nhất, nhưng sẽ tốn chi phí ban đầu là tìm đến công ty tư vấn. “Tôi nói tốn chi phí ban đầu là bởi nhiều nhà đầu tư có thể không thông thạo về cách thức lập hồ sơ dự án, thủ tục xem xét, chưa có các quan hệ quốc tế tốt (loại hàng hóa đặc biệt này chủ yếu là xuất khẩu), hoặc chưa dày dặn kinh nghiệm trong việc đàm phán giá mua bán CER. Thuê công ty tư vấn, doanh nghiệp chắc chắn sẽ phải tốn chi phí (được biết tại Việt Nam, mức phí này hiện khoảng 40 - 50.000 USD - PV), song đường đi nước bước có thể bài bản hơn và giá bán có thể tốt hơn” - chuyên gia này phân tích.

Ông Hòa cho biết, trong số các dự án

*Theo số liệu cập nhật nhất, đến nay Việt Nam đã có 29 dự án CDM được EB công nhận, đăng ký với tổng lượng giảm phát thải trong thời kỳ tín dụng gần 14,5 triệu tấn CO2 tương đương. Xét về số dự án, Việt Nam đứng thứ 11 trong danh sách các quốc gia có nhiều dự án được EB công nhận, đăng ký, xếp sau nhiều nước Đông Nam Á như Maylaysia, Indonesia, Philippines và Thái Lan. Tuy nhiên, Việt Nam lại đứng thứ 8 xét về tổng lượng CER được cấp, với 4.487.743 tấn CO2 tương đương, bỏ xa Thái Lan (815.224 tấn), Maylaysia (708.028 tấn), Indonesia (346.164 tấn)... (xem bảng 2) *Các loại phí để đăng ký dự án CDM từ lúc phát triển dự án cho tới lúc thu được tiền sẽ vào khoảng vài trăm ngàn USD, bao gồm các khoản chính sau:   - Phí tư vấn (nếu thuê công ty tư vấn) - Phí thẩm định quốc tế - Lệ phí nộp cho Ban Điều hành của Công ước khung LHQ về biến đổi khí hậu (UNFCC) - Phí nộp cho Quỹ Bảo vệ môi trường (1 - 2% doanh thu từ việc bán CER).

đã được đăng ký tại Việt Nam, dự án đầu tiên và lớn nhất đã thu được tiền bán CER là dự án “Thu hồi và sử dụng khí đồng hành mỏ Rạng Đông” (của Tổng công ty Dầu khí Việt Nam, Công ty Dầu khí Việt Nhật, Công ty Thăm dò và khai thác dầu khí, Công ty ConocoPhillips Gama - Anh quốc). Dự án thành công do nhà đầu tư là một doanh nghiệp lớn, có công ty con hoạt động trong lĩnh vực tài chính, đồng thời có quan hệ quốc tế rất tốt. Các dự án còn lại đại đa số là dự án thủy điện, phong điện, trồng rừng, tái chế năng lượng tại bãi chôn lấp rác thải, xử lý nước thải tại nhà máy chế biến tinh bột sắn; thu hồi khí mê-tan trong hệ thống xử lý nước thải...

Vài "mẹo" nhỏ hữu hiệu

Theo các chuyên gia tư vấn, một lĩnh vực được coi là rất có tiềm năng nhưng lại chưa được nhà đầu tư Việt Nam nào đăng ký: tiết kiệm năng lượng sử dụng cho các tòa nhà. Trong bối cảnh tiết kiệm năng lượng đang là quốc sách, thậm chí “toàn cầu sách”, các dự án này thường nhận được sự hỗ trợ tối đa của Nhà nước và dễ dàng lọt vào “mắt xanh” của các nhà tài trợ quốc tế với hầu bao rủng rỉnh.

Biết cách hợp lực là một lời khuyên đáng giá khác. Từ kinh nghiệm của các doanh nghiệp đi trước, nếu lượng khí thải tiết kiệm được dưới mức 10.000 tấn CO2 quy đổi một năm, doanh nghiệp cần tìm đối tác liên kết để tập hợp lượng khí thải lớn hơn, vì nếu dưới mức này, sau khi trừ đi chi phí, khoản tiền thu được từ bán CER sẽ không đáng kể. Việc bắt tay cùng làm dự án còn rất hiệu quả, bởi lẽ nguồn lực để làm các dự án CDM thực sự lớn, hiện vẫn nằm ngoài khả năng tài chính của nhiều doanh nghiệp Việt Nam. 

Bên cạnh đó, một chuyên gia tư vấn “mách nhỏ”: để xây dựng dự án xin tài trợ theo cơ chế CDM, giải quyết khó khăn về tài chính, doanh nghiệp phải khôn khéo chứng minh được rằng, khi áp dụng CDM họ có khó khăn nhất định về tài chính.

Chính vì vậy, những dự án CDM có chỉ tiêu tài chính quá tốt sẽ không nhận được tiền từ việc bán CER. Chuyên gia này giải thích thêm: “Ví dụ như, trong một ngành nào đó, yêu cầu chỉ số hoàn vốn nội tại là 12%/ năm mà dự án đầu tư CDM của doanh nghiệp đạt xấp xỉ 11%/năm - tức là gần đạt ngưỡng - thì sẽ dễ dàng được EB để mắt đến, trong khi mức này cũng không đến nỗi làm thất vọng các cổ đông và các ngân hàng thương mại cấp vốn cho doanh nghiệp”.