Công nghiệp điện tử (CNĐT) một thời được tung hô là phát triển vượt bậc, được coi là niềm tự hào so với những lĩnh vực khác. Tuy nhiên, sau gần 20 năm phát triển lĩnh vực này, các sản phẩm mang nhãn Made in Vietnam hầu như không xuất hiện trên thị trường. Ông Trần Quang Hùng - Tổng Thư ký Hiệp hội DN Điện tử VN đã đưa ra lý giải của mình với DĐDN.
Theo ông Hùng, CNĐT hiện nổi bật là hai hạn chế: Hạ tầng phát triển mạnh nhưng chưa bền vững và phần mềm còn phụ thuộc nhiều vào nước ngoài. Bên cạnh đó, đội ngũ chuyên gia làm phần mềm đông nhưng thiếu chuyên gia đầu ngành về thiết lập hệ thống, về lập trình...
- Thưa ông, nhiều chuyên gia nhận định rằng ngành CNĐT chỉ dựa vào các DN FDI. Quan điểm của ông về vấn đề này thế nào ?
Đúng vậy! Chúng ta đang là những người “đi nhờ xe” - mượn DN nước ngoài để phát triển CNĐT. Là người làm việc lâu năm trong ngành điện tử, tôi vẫn còn nhớ khi mới mở cửa cho các hãng điện tử như Sony, Fujitsu... vào thị trường VN, tôi cũng như nhiều người từng phấn khởi nhận định là CNĐT sẽ tiến nhanh vì nghĩ các DN FDI sẽ giúp mình có thể bật lên được, nhưng giờ mới thấm là mình đã nhận định hơi vội vàng.
Vì sao tôi lại nói như vậy? Thực chất, họ vào đây chỉ để tìm kiếm lợi nhuận, họ vào để tận dụng các chính sách ưu đãi đầu tư của nhà nước như thuế, đất đai, tận dụng nhân công rẻ, trẻ để kiếm lời.
Ví dụ Sony là một bài học điển hình, họ đầu tư vào VN để tận dụng triệt để các ưu đãi, đến khi chúng ta vào WTO các ưu đãi về thuế không còn nữa lập tức họ rút. Trong thời gian ở VN họ chỉ đào tạo công nhân lắp ráp, quản đốc... để tiếp thu công nghệ nước ngoài sản xuất cho họ. Với kiểu phát triển “đi nhờ xe” như vậy nên đã mười mấy năm rồi, chúng ta chưa có sản phẩm nào thực sự thuần Việt, chúng ta cũng có học hỏi được nhưng thực sự chưa có bước đột phá nào về CNĐT.
- Mặc dù bị coi là người “đi nhờ xe” nhưng năm ngoái CNĐT vẫn đóng góp tới 3 tỷ USD vào tổng kim ngạch XK. Đó chẳng phải là điều tự hào của ngành CNĐT sao, thưa ông ?
Chúng ta “có tiếng nhưng không có miếng”. Tiếng là XK 3 tỷ USD nhưng đóng góp của các DN VN chưa được 100 triệu USD, tức là hơn 90% giá trị XK CNĐT của chúng ta hiện nay là của DN FDI.
Thực tế các DN FDI nhập linh kiện về rồi gia công lắp ráp và bán sản phẩm, tiền rơi vào túi họ chứ chúng ta không thu được gì, chúng ta chỉ thu được lương công nhân rẻ và tiền thuê đất. Nhưng cái mà chúng ta mất nhiều nhất là vấn đề môi trường.
Chúng tôi đã thống kê, các DN FDI đầu tư vào lĩnh vực CNĐT ở VN có năm nhất: tiêu thụ nhiều nhân công nhất, lương rẻ nhất, ô nhiễm môi trường nhất, tốn đất nhất và tốn nhiều điện nhất.
- Nhưng chẳng lẽ chúng ta không được lợi gì từ việc “đi nhờ xe” đó, thưa ông ?
Tất nhiên là cũng có học hỏi được nhưng cũng chỉ dừng lại ở lắp ráp, chưa có đột phá. Suốt 15 năm phát triển ngành CNĐT, chúng ta chưa có sản phẩm nào mang đặc trưng “Made in VN”. Bằng chứng rõ nhất là vào các siêu thị điện tử hiện nay, hầu như không hề thấy bóng dáng hàng điện tử của VN. DN điện tử VN đang thua nặng trên sân nhà! Chúng ta đã quá kỳ vọng vào các DN FDI, mà không biết rằng những năm 90 họ đầu tư vào VN để lắp ráp, lợi dụng chính sách ưu đãi, lách luật và kiếm lời.
Tuy nhiên không phải chúng ta không học hỏi được gì, chúng ta học được cách quản trị DN, đào tạo được lớp công nhân lành nghề... Nhưng điều đó chưa đủ để xây dựng nền CNĐT của riêng mình, chúng ta vẫn thiếu kỹ sư thiết kế và chuyên gia giỏi trong lĩnh vực này.
- Nhân tài trong lĩnh vực CNĐT không phải chúng ta không có, ở nhiều cuộc thi quốc tế gần đây, chúng ta thường đoạt giải cao. Theo ông, vì sao ta không tận dụng những nhân tài đó ?
Đúng là nhiều cuộc thi điện tử quốc tế người VN đạt vị trí rất cao nhưng không phát huy được chất xám, kết quả cũng thuộc về các đơn vị tổ chức cuộc thi đó. Lý do là vì chưa có cơ chế khuyến khích người tài. Ví dụ vừa rồi hai kỹ sư đoạt giải ở Nhật về ngoài số tiền giải thưởng 10 nghìn USD mỗi người thì không có chế độ nào cả. Trong khi đó kết quả của hai kỹ sư đó bị lấy đi và không được tự ý công bố ở bất cứ đâu. Nếu ở Mỹ hai kỹ sư này sẽ giàu to. Tôi cho rằng, với cơ chế như vậy, ngành CNĐT sẽ mãi “đi nhờ xe”.
- Vậy ông có lời khuyên nào với các DN điện tử VN ?
Tôi mong DN VN hãy tự đứng trên đôi chân của mình. Về lâu về dài phải tự sắm cho mình một chiếc xe riêng. Điều này đã được chứng minh bằng CNĐT Hàn Quốc. Họ cũng đã từng “đi nhờ xe” của người Nhật nhưng nay họ đã “mua” cho mình nhiều “loại xe” danh tiếng.
Hơn nữa, các DN VN cần tham gia mạng lưới sản xuất toàn cầu trên cơ sở ngành CNĐT cần xác định rõ nhưng công đoạn hoặc những sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Tập trung theo chiều sâu thay vì dàn trải như hiện nay. Các DN chỉ nên chọn một chuyên ngành, tập trung vào một lĩnh vực sản xuất loại sản phẩm mà mình có thể mạnh nhằm tạo ra sản phẩm có sức cạnh tranh.
Bên cạnh đó, trong khi các nước khu vực ASEAN đều lấy điện tử là ngành số 1 thì nó lại chưa được chú tâm lắm tại VN. Cùng với sự nỗ lực của các DN, các chính sách, chế độ hỗ trợ của Nhà nước là nhân tố quan trọng để ngành phát triển bền vững.
- Xin cảm ơn ông !
Quốc Anh