Là năm cuối cùng thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2006 – 2010 với muôn vàn khó khăn bởi tàn dư của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, năm 2010 khép lại với nhiều dấu ấn vui, buồn, lo lắng… đan xen. Nhưng hơn cả, vẫn là sự kỳ vọng - động lực lớn cho năm bản lề của thập niên mới - 2011 và những năm tiếp theo. DĐDN điểm lại những sự kiện kinh tế nổi bật có tác động lớn đến đời sống xã hội trong năm qua.
1 - Vui tăng trưởng, buồn lạm phát
Tăng trưởng GDP năm 2010 đạt 6,78% - cao hơn chỉ tiêu Quốc hội đề ra (6,5%) - khẳng định việc VN sớm ra khỏi tình trạng suy giảm, từng bước phục hồi và tăng trưởng khá nhanh, nhất là về cuối năm. Tính chung cả năm, GDP cả nước đạt 6,78%, cao hơn chỉ tiêu Quốc hội đề ra (6,5%), trong đó, tất cả các ngành, lĩnh vực đều đạt tốc độ tăng trưởng cao hơn so với năm trước. Tuy nhiên, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 12 của cả nước tăng 1,98% so với tháng 11 đã đưa lạm phát cả năm 2010 lên mức 11,75%, vượt xa mọi chỉ tiêu và dự đoán trước đó. Trong đó, chỉ số giá vàng năm 2010 tăng 30% và chỉ số giá USD tăng 9,68% so với tháng 12/2009.
Sang năm 2011, dự báo tình hình kinh tế thế giới sẽ tiếp tục phục hồi ở phần lớn các nước nhờ sự cải thiện các lĩnh vực đầu tư, việc làm và sức mua dân cư nhưng vẫn tiềm ẩn những bất ổn kinh tế với những mâu thuẫn ngày càng phức tạp.
Tuy nhiên, cơ hội tăng trưởng cao hơn cho VN trong năm 2011 là có triển vọng, ở mức 7-7,5%. Và đây sẽ là bước chạy đà quan trọng để thực hiện thắng lợi kế hoạch phát triển giai đoạn 5 năm cũng như chiến lược phát triển 10 năm tới.
2 - Diễn đàn kinh doanh Asean : Cơ hội khẳng định vị thế VN
Hội nghị Thượng đỉnh Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) cùng với các hội nghị liên quan đã diễn ra tại Hà Nội từ 28 đến 30 tháng 10 bao gồm hội nghị cấp cao ASEAN với các đối tác như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nga và Úc; Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN – New Zealand, Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN+3 lần thứ 13, Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN – Liên hợp quốc lần 3 và Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á lần 5, Hội nghị Cấp cao Mekong – Nhật Bản Các hội nghị đã tập trung thảo luận về các vấn đề như tăng tốc công tác xây dựng Cộng đồng ASEAN và việc thực thi Hiến chương ASEAN , và thảo luận các biện pháp củng cố mối quan hệ giữa ASEAN và các đối tác theo khung ASEAN + 1, ASEAN + 3 và EAS, đảm bảo vai trò trung tâm của ASEAN trong cơ cấu khu vực trong tương lai.
Nằm trong chương trình của Hội nghị Thượng đỉnh Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), các hội nghị liên quan đã được tổ chức tại Hà Nội từ 28 đến 30 tháng 10. Trong đó, VCCI phối hợp với các bên liên quan tổ chức hội nghị thượng dỉnh thương mại và đầu tư Asean (Asean Bis). Đây được coi là diễn đàn kinh tế quan trọng nhát trong năm giữa Asean và các đối tác lớn trên thế giới. Với sự tham gia của hơn 500 DN trong và ngoài nước, hội nghị là nơi gặp gỡ, đối thoại của các khu vực công – tư, giữa Chính phủ và DN trong và ngoài khối. Các DN đã “mổ xẻ” các giải pháp để đẩy mạnh hợp tác trong cộng đồng kinh tế Asean và quốc tế, khả năng cạnh tranh của Asean và động cơ tăng trưởng của Asean.
3 - Đề án 30 và sự tham gia mạnh mẽ của cộng đồng DN
Đề án 30 về cải cách thủ tục hành chính được khởi động và nhanh chóng đem lại kết quả cụ thể ngay trong năm 2010 là một điểm nhấn quan trọng của năm 2010 từ góc nhìn của cộng đồng doanh nghiệp. Lần đầu tiên, có một sự “ra quân” mạnh mẽ trong vấn đề cải cách thủ tục hành chính.
Đáng nói là, việc thực hiện Đề án 30 không chỉ là công việc của các cơ quan chính phủ, mà có sự đóng góp lớn của cộng đồng doanh nghiệp. Sự tham gia góp ý, phản biện của các hiệp hội doanh nghiệp đã đóng góp rất lớn cho thành công bước đầu của Đề án 30, thể hiện qua việc cắt bỏ hoặc đơn giản hóa hàng loạt thủ tục đã và đang cản trở hoạt động sản xuất kinh doanh.
Tuy nhiên, điều mà cộng đồng doanh nghiệp chờ đợi là liệu các kết quả của Đề án 30 sẽ được hiện thực hóa ra sao cũng như sẽ được tiếp tục như thế nào trong thời gian tới. Những bài học còn nóng hổi trong cuộc chiến với “giấy phép con” trong hàng chục năm qua sẽ là tham khảo cần thiết cho các giai đoạn tiếp theo của Đề án 30.
4 - Hiệu quả của DNNN - “Lời ra tiếng vào”
Năm vừa qua, dư luận đề cập nhiều đến vấn đề tái cấu trúc các doanh nghiệp, tập đoàn nhà nước. Trong đó, nổi bật là Đề án tái cơ cấu Vinashin mà Thủ tướng đã ký quyết định phê duyệt với mục tiêu sớm ổn định sản xuất kinh doanh, giảm lỗ, từng bước củng cố uy tín, thương hiệu và tiến tới có lãi, trả được nợ, tích lũy và phát triển.
Tuy nhiên, bên cạnh “lỗ hổng” về quản lý, nhiều chuyên gia cho rằng, một trong những nguyên nhân khiến DNNN hoạt động chưa hiệu quả do Chủ sở hữu Nhà nước chưa tách bạch được giữa vai trò của một nhà đầu tư chuyên nghiệp với vai trò quản lý và điều tiết thị trường. Điều này dẫn tới việc khó định lượng được mục tiêu kinh tế thuần túy với mục tiêu chính trị - xã hội.
5 - Bão trên thị trường tài chính, tiền tệ
Giá vàng đã có một năm với những biến động mạnh chưa từng có. Cột mốc đỉnh cao mới của giá vàng đã lên tới 38,02 triệu đồng/lượng (9/11/2010). Để kìm chế cơn "điên loạn" của giá vàng, NHNN đã mở room cho nhập khẩu thêm vàng để bình ổn thị trường đồng thời đánh thuế cao đối với vàng xuất khẩu nhằm hạn chế vàng chảy ra thị trường nước ngoài. Đây là lần thứ ba trong năm, NHNN cấp quota nhập khẩu cho doanh nghiệp.
Thị trường USD cũng nóng chẳng kém. Chỉ trong năm 2010, NHNN đã 2 lần phải điều chỉnh tỷ giá thị trường ngoại tệ. Lần thứ nhất vào ngày 11/2, khi quyết định tăng tỷ giá thêm 3%, lên mức 18.544 VND/USD. Mức tỷ giá này được giữ ổn định cho tới ngày 17/8 khi cơ quan này thực hiện điều chỉnh tỷ giá bình quân liên ngân hàng lên mức 18.932 VND (tăng gần 2,1%, áp dụng từ ngày 18/8/2010). Việc điều chỉnh này đã tác động vào tâm lý thị trường, đẩy giá USD thị trường tự do tăng cao. Vào cuối tháng 9, giá USD tự do vượt mốc 20.000 VND/USD, đến cuối ngày 4/11, mốc mới được xác lập là 21.000 đồng/USD và đến đầu tháng 12 đạt mốc cao nhất 21.600 VND/USD.
Ông Stewart Newnham - chiến lược gia về thị trường tiền tệ Châu Á tại Morgan Stanley cho rằng tiền đồng VN đang đương đầu với việc mất giá. Newnham dự báo khả năng tiền đồng xuống mức 23.000 đồng VN/USD trong năm 2011 hoàn toàn có thể xảy ra.
Cũng trong năm 2010, để các ngân hàng thuận lợi hơn trong việc huy động vốn, NHNN đã khuyến khích lãi suất cạnh tranh. Tuy nhiên, khái niệm "lãi suất cạnh tranh" đã được các ngân hàng lớn tận dụng triệt để. Chỉ sau tín hiệu được phát đi của NHNN, thị trường lãi suất đã tăng đột ngột và xác lập kỷ lục lên gần 18%/năm (trước đó, các ngân hàng đang thực hiện đồng thuận 12%). Điển hình nhất là việc tăng lãi suất huy động 17%/năm trong “3 ngày vàng” của NHTMCP Kỹ Thương (TechcomBank) đã ảnh hưởng đến thị trường lãi suất và gây mất ổn định thị trường tài chính, tiền tệ.
Tuy nhiên, sau khi NHNN "tuýt còi", ngày 11/12, các ngân hàng đã đồng loạt cam kết, áp dụng lãi suất huy động tối đa 14% /năm; tổng lãi suất qua quy đổi các chương trình khuyến mãi, cộng thưởng đi kèm tối đa 15%/năm.
6 - Xuất khẩu vượt kế hoạch
Xuất khẩu năm 2010 của VN đã tăng trưởng ngoạn mục khi gấp 4,2 lần so với chỉ tiêu dự kiến ban đầu. Theo con số ước tính mới nhất, kim ngạch xuất khẩu năm 2010 của VN dự kiến đạt 71,6 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm 2009.
So với mức 6% chỉ tiêu đề ra ban đầu, xuất khẩu cả năm nay đã gấp 4,2 lần và nếu so với mức tăng GDP, gấp 3,8 lần.
Xuất khẩu năm 2010 đã như lội ngược dòng, khi mà chỉ mới năm trước, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu là âm tới 9,7%. Nhờ đó, nhập siêu cả năm nay đã được kéo thấp xuống.
7 - Tăng cường khả năng tự vệ với các rào cản kỹ thuật
Chỉ sau vài ngày khi cá tra, tôm và cá rô phi bị các thành viên của Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) ở 6 nước EU (Đức, Áo, Thụy Sĩ, Bỉ, Na Uy và Đan Mạch) đưa vào "danh sách đỏ" – sản phẩm không nên sử dụng trong bản hướng dẫn tiêu dùng năm 2010 – 2011, Tổng cục Thủy sản VN, Hiệp hội Thủy sản VN (Vasep) đã đòi lại được sự công bằng cho các sản phẩm này.
Sự kiện đánh dấu khả năng ứng phó kịp thời của các DN VN đối với các hàng rào kỹ thuật thương mại của các nước. Nâng cao ý thức tăng cường phòng vệ cũng như chuẩn bị đủ các kỹ năng chiến đấu và ứng phó của DN VN khi xâm nhập thị trường các nước.
Mặc dù câu chuyện con cá tra VN đã có một kết cục có hậu, nhưng điều quan trọng nhất là sau câu chuyện này, các bên sẽ rút ra được bài học gì để không chỉ là con cá tra mà nhiều lĩnh vực XK khác của VN khi XK không gặp rắc rối bởi những luận cứ thiếu khoa học như WWF và trong xu thế bảo hộ mậu dịch ngày càng gia tăng.
8 - DN FDI - tăng, nhưng...
Năm 2010, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thực hiện đạt 11 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ năm 2009, trong đó, vốn thực hiện của các nhà đầu tư nước ngoài đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng 9,5% so với năm 2009 và vượt mức dự kiến cho năm 2010. Cụ thể, vốn FDI chiếm 25,8% tổng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2010, giá trị sản xuất công nghiệp tăng 17,2% so với năm 2009 và cao hơn so với mức tăng trưởng giá trị sản xuất công nghiệp của cả nước. Tuy nhiên, những “siêu dự án” bị rút phép năm 2010 (dự án Khu phức hợp công nghiệp nặng STX Vina của tập đoàn STX (Hàn Quốc) của Khánh Hòa với tổng mức đầu tư 500 triệu USD; Dự án The AJ Vietstar 200 triệu USD ở Vũng Tàu...) và dự án xin “hoãn binh” (Dự án thép 16 tỷ USD tại Vũng Áng - Hà Tĩnh, dự án thép 9,8 tỷ USD ở khu Liên hợp thép Cà Ná Ninh Thuận...) là lời cảnh báo với các chủ đầu tư trong quá trình triển khai dự án và là cơ sở để các cơ quan chức năng rà soát chặt chẽ việc cấp phép cũng như thẩm định năng lực.
9 - Mừng - lo khi VN trở thành nước có thu nhập trung bình
Đó là kết luận tại hội nghị tư vấn nhóm các nhà tài trợ cho VN. Thông tin này vừa đáng mừng lại vừa đáng lo. Mừng vì sự phất triển của đất nước, được lên hạng từ nghèo lên trung bình, mừng vì cuộc sống người dân được cải thiện... Còn lo vì đã có rất nhiều cảnh báo về những bài học thực tế “bẫy thu nhập trung bình” mà nhiều quốc gia đang mắc phải. Cũng từ đây mọi chính sách hỗ trợ của quốc tế sẽ thay đổi không phải còn như đối với một nước có thu nhập dưới trung bình.
10 - Quy hoạch Hà Nội gây dư chấn” mạnh đến thị trường bất động sản
Mặc dù quy trình thông qua Quy hoạch Hà Nội có thay đổi, tuy nhiên những thông tin xung quanh quy hoạch này đã ngay lập tức tác động mạnh đến thị trường bất động sản từ quý 2/2010, đẩy giá BĐS tại Hà Nội vọt quá cao so với mặt bằng thu nhập của người dân, mức độ phát triển của nền kinh tế, vượt quá xa giá trị thực của BĐS. Sự tăng giá đột biến này có thể thấy qua một vài "cơn sốt đất" mà điển hình là cơn sốt đất Ba Vì lên tới đỉnh điểm khi hàng trăm người đổ xô đi lùng mua đất để lướt sóng. Giá đất khu vực này bị đẩy lên đến mức khó tin khi một số mảnh lên lên đến tiền tỷ. Khi “sốt tan sóng lặng” hi vọng, tiền bạc của những nhà đầu tư “lướt sóng” cuối cũng tan như bọt sóng. Một bài học đắt giá cho hệ quả đầu tư theo kiểu “bầy đàn” và chạy trước đón đầu của các nhà đầu tư.
Sự tranh cãi giữa UBND thành phố và Bộ Xây dựng xoay quanh trục Ba Vì - Hồ Tây sau đó khiến thị trường bất động sản phía Tây thành phố trở nên đắt giá.