(DĐDN) Vụ án giám đốc nông trường Sông Hậu “lập quỹ trái phép” sắp đưa ra xét xử lại. Tuy nhiên, câu chuyện lý – tình của vụ việc này vẫn được tiếp tục phân tích, mổ xẻ mà chưa đưa ra được kết luận cuối cùng.
Tuy vậy, quan điểm của người viết vẫn đồng tình với quan điểm của số đông - những gì thuộc về lịch sử và những sai lầm thuộc về cơ chế cũng cần đánh giá lại và không nên xử lý hình sự một “Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới” như bà Ba Sương.
Lỗi hay tội ?
Qua nhiều lần xét xử, hủy án sơ thẩm và phúc thẩm, sau thời gian điều tra lại, mới đây, cơ quan chức năng đang thực hiện các thủ tục tố tụng xét xử lại vụ án. Được biết, Ban Thường trực Ủy ban TƯ mặt trận tổ quốc Việt Nam tiếp tục kiến nghị đình chỉ điều tra tội danh "Lập quỹ trái phép” đối với các bị can. Ông Nguyễn Văn Pha - Phó Chủ tịch UBTƯMTTQ Việt Nam cho rằng, vụ án đã làm rung động dư luận với những thông tin đa chiều. Xét về tình, nhiều năm qua, Nông trường Sông Hậu (Sohafarm) là một trong những đơn vị tiêu biểu của các nông trường quốc doanh trong cả nước. 2 lần được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Cá nhân bà Trần Ngọc Sương có nhiều đóng góp cho sự phát triển của Nông trường cũng như sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, được quốc tế tôn vinh là "Người phụ nữ ấn tượng Châu Á - Thái Bình Dương” ...
Nếu xét về cơ sở pháp lý, theo ông Pha, vụ việc chưa đến mức phải xử lý bằng hình sự. Bởi Điều 166 Bộ luật Hình sự không nêu ra những yếu tố cấu thành tội danh "Lập quỹ trái phép”. Điều đó dẫn đến những cách hiểu, nhận thức khác nhau về những yếu tố cấu thành tội danh này. Trao đổi với DĐDN, nhiều chuyên gia pháp luật cho rằng, ít nhất phải có hai yếu tố cơ bản để có thể bị cáo buộc vào tội "Lập quỹ trái phép”. Một là, có hành vi thành lập quỹ (trái phép) như ký quyết định thành lập quỹ hoặc ra lệnh thành lập quỹ. Hai là, tài sản và các nguồn tài chính đưa vào quỹ này không thuộc sở hữu tư nhân mà thuộc sở hữu nhà nước, bắt nguồn từ ngân sách nhà nước. Đây cũng là cách hiểu thông thường hiện nay về lập quỹ trái phép. Tuy nhiên, trong vụ án này, liên quan đến bà Trần Ngọc Sương nhiều chuyên gia pháp luật cho rằng không có cả hai yếu tố nói trên. Quỹ được thành lập tại Nông trường Sông Hậu do Ban đời sống công đoàn Nông trường quản lý và do ông Trần Ngọc Hoằng thành lập (theo hồ sơ vụ án là năm 1994, nhưng thực tế từ những năm trước 1994, cùng với việc hình thành nông trường). Nguồn tài chính, tài sản của quỹ chủ yếu dựa vào sự đóng góp của các đoàn viên công đoàn và một phần dựa vào nguồn tín dụng của ngân hàng thương mại, không có khoản nào từ ngân sách Nhà nước chuyển vào quỹ. Như vậy, bà Trần Ngọc Sương rõ ràng không có hành vi đứng ra thành lập quỹ và cũng không có trách nhiệm điều hành, quản lý quỹ này. Do đó, không có cơ sở pháp lý để cáo buộc bà Ba Sương phạm tội "Lập quỹ trái phép” theo Điều 166 Bộ luật Hình sự. Hơn nữa, pháp luật vào những năm bắt đầu thời kỳ đổi mới cũng không có những quy định cấm việc thành lập các loại quỹ tương tự.
Bên cạnh đó, LS Nguyễn Trường Thành - Trưởng Văn phòng luật sư Vạn Lý - luật sư bào chữa cho bà Ba Sương do VCCI thuê cũng khẳng định trong vụ án này là “không có căn cứ pháp lý vững chắc để xác định bà Ba Sương phạm tội lập quỹ trái phép”. Bởi các lẽ: Thứ nhất, Quỹ này đã có từ trước khi chị Ba Sương làm giám đốc và thời điểm đó (1981) pháp luật cho phép thành lập quỹ này; Thứ hai, việc xác định có hay không hậu quả xảy ra, hậu quả gây thiệt hại cho ai, ngân sách nhà nước, tập thể người lao động... chưa được làm rõ. Thứ ba, Nông trường Sông Hậu là một mô hình kinh tế đặc thù vừa làm sản xuất kinh doanh, nhưng lại vừa làm công tác phúc lợi xã hội do đó những khoản thu chi không có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước mà từ công sức lao động tập thể làm thêm, là những khoản thu - chi hợp pháp, hợp lệ.
Vì vậy, có thể khẳng định, bà Ba Sương tất nhiên chịu trách nhiệm về các khoản chi mà quỹ giao để bà thực hiện các công việc, nhiệm vụ mà Nông trường giao nhưng các sai phạm và các khoản chi này không thể coi là gây thiệt hại phải truy cứu trách nhiệm hình sự mà chỉ mang tính hành chính, dân sự.
Kiểm nghiệm bằng hiệu ứng xã hội
Về mặt pháp lý, cơ quan tố tụng xét xử phải tuân thủ luật pháp chứ không thể xử theo áp lực dư luận. Tuy nhiên, một khi bản án hay quyết định của tòa gây hiệu ứng xã hội trái ngược, thì dư luận cũng chính là kênh để cơ quan tiến hành tố tụng kiểm nghiệm lại việc áp dụng pháp luật đã đúng hay chưa.
Với tiêu chí của nhà nước do dân và vì dân, các quy định của pháp luật cũng khẳng định: một hành vi mà pháp luật không cấm và không có quy định thì không được coi hành vi đó là trái phép. Hơn nữa, sau 30 năm hoạt động, Sohafarm đã cải tạo và xây dựng 7.000 ha đất hoang hóa thành một "đô thị nông thôn" có hệ thống hạ tầng cơ sở khang trang, đứng đầu hệ thống hơn 460 nông trường quốc doanh cả nước.
Nên chăng, các cơ quan chức năng đình chỉ vụ án, đình chỉ điều tra bà Trần Ngọc Sương về tội danh “Lập quỹ trái phép,” xử lý các sai sót của bà Trần Ngọc Sương trong lĩnh vực lài chính bằng biện pháp hành chính và dân sự”. Cách xử lý như vậy vừa phù hợp với các quy định của pháp luật vừa có tình, có lý và có tính tới cống hiến to lớn của và Trần Ngọc Sương và gia đình đối với Nông trường Sông Hậu.
Bởi suy cho cùng, một vụ án phải hướng tới 2 mục đích: xử lý bản thân người vi phạm và có tác dụng giáo dục, răn đe để làm bài học cho xã hội. Nếu thiếu một trong 2 yếu tố này, thiết nghĩ chúng ta cần phải xem xét lại.
Nguyễn Hương