Tái cấu trúc ngân hàng: Những động thái mới

Sự hợp nhất của ba NHTM Tín Nghĩa, Đệ Nhất, Sài Gòn – vốn từ những NH tạm thời mất thanh khoản thành một NH có quy mô và tổng tài sản lớn, đang đi vào hoạt động gần được 2 tháng đã là một bước ngoặt cho thấy tái cấu trúc các NH không còn chỉ nằm trên giấy. Việc BIDV – một trong những NH quốc doanh lớn nhất của hệ thống NH - quyết tâm IPO, cùng lúc vẫn thực hiện nhiệm vụ “chống lưng” cho sự hợp nhất 3 NH nói trên, cũng đã khẳng định yếu tố “hỗ trợ kỹ thuật” từ bàn tay NHNN. Tiếp tục con đường đã mở, đầu năm mới 2012, Thống đốc NHNN tuyên bố sẽ có 5-8 NHTM được cơ cấu trong quý I/2012.

Có vẻ đã tới lúc các NHTM thay đổi cách suy nghĩ của mình. Nói cách khác là phía sau những kết quả kinh doanh được công bố ổn định, thậm chí lãi cao, các báo cáo “về đích”, “hoàn thành tốt nhiệm vụ năm 2011 trong khó khăn”, là các chuyển động của một thay đổi lớn đang khởi sự.

Chuyển động hệ thống

Đầu tiên là biểu hiện từ “gót chân Asin” - thanh khoản. Trò chuyện đầu năm với DĐDN, chuyên gia kinh tế Bùi Kiến Thành nhận định thanh khoản của hệ thống NH vẫn tiếp tục những vấn đề khá trầm trọng. Theo ông, có một số NH đang lâm vào tình trạng nợ xấu quá lớn, âm tài sản và không còn vốn điều lệ. Và NHNN không thể “ngoảnh mặt làm ngơ”, đã phải thực hiện đúng cam kết không để NH nào mất thanh khoản bằng cách khoanh vùng hỗ trợ, bơm vốn kịp thời, đủ liều lượng nhưng cũng đủ để tạo ra áp lực khiến các NH yếu kém về thanh khoản phải thấy rõ con đường tất yếu để đi: Tìm một ai đó “khỏe” hơn mình, “cưới” mình (gọi là sáp nhập), hoặc tìm người đồng trang lứa, cùng cảnh ngộ, tức là cùng “xấu” như nhau, hợp nhất để “ba cây chụm lại”…  Bước đường cùng của các NH không còn tài sản thế chấp lẫn tín nhiệm để vay trên thị trường 2 sẽ là gõ cửa NHNN. Trên thị trường OMO, trong thời gian ngắn cuối tháng 12 và đầu năm 2012, NHNN đã thực hiện bơm vốn cho vay ngắn hạn và hút vào đều đặn lên tới gần cả trăm nghìn tỷ đồng. Riêng trong tháng 1/2012, lượng tiền bơm ròng gấp đôi so với lượng bơm ròng tháng 1/ 2011. Kết quả là thanh khoản của hệ thống đã được cải thiện. Một kết quả vô hình nhưng không phải không nhìn thấy được là chắc chắn những NH đang nhận những khoản vay tạm thời này biết rõ cái giá phải trả khi được đảm bảo khả năng thanh toán trước mắt, nhưng không thể dùng vốn của NHNN để kinh doanh và những hiểm nghèo về việc mất thanh khoản vẫn sẽ treo trên đầu, thậm chí sẽ còn ráo riết hơn trong nay mai nếu trần lãi suất huy động giảm xuống theo chỉ đạo của Chính phủ.

Một dấu hiệu chuyển động khá cấp tập và liên tục nữa là vào điểm giao thời của 2011-2012, một loạt các NHTM công bố, hoặc lên kế hoạch thay đổi nhân sự. Techcombank, Vietinbank, VIB, Agribank, BaoVietBank, TienPhongBank đều đã thay các vị trí điều hành cao cấp trong năm 2011. Điểm chung trong sự bổ nhiệm nhân sự của các NH này là vị trí thay thế được nhắm đến những CEO nước ngoài, CEO thuộc thế hệ trẻ xuất thân từ nghiệp vụ kế toán. Ngay ngày đầu năm, Western Bank cũng đã thông báo miễn nhiệm CEO. Theo một chuyên gia, thay đổi nhân sự cũng đồng nghĩa với việc NH đang quyết tâm thay đổi chiến lược kinh doanh, đẩy mạnh hoạt động của các NH trong bối cảnh cạnh tranh trên thị trường ngày càng diễn biến khốc liệt và phức tạp hơn. Còn theo giới thạo tin thì ABBank, MaritimeBank và thậm chí cả ACBBank – một trong những NH được đánh giá  là có hoạt động tốt nhất trong nhóm TMCP– cũng đang lên kế hoạch thay tướng trong thời gian tới. Danh sách biến động những vị trí điều hành cao cấp tại các NH chắc chắn sẽ chưa dừng lại.

Song song với việc thay tướng, là “thay máu” thông qua mua bán, chuyển nhượng cổ phần, thay đổi đối tác chiến lược hoặc gia tăng tỉ lệ sở hữu. Đáng chú ý nhất là hiện tượng thoái vốn của NH ANZ - cổ đông nước ngoài lớn nhất của NH TMCP Sài Gòn Thương tín (Sacombank, mã chứng khoán STB) – vào ngày 5/1/2012 và người mua là NH TMCP Xuất nhập khẩu VN (Eximbank, mã chứng khoán EIB) . Với việc mua lại 103 triệu cổ phiếu STB (giá thỏa thuận) tỉ lệ sở hữu STB của Eximbank tại Sacombank đã nâng lên 9,73%. Thương vụ này càng tô đậm thêm đám mây mù đồn đoán về những cuộc “thay máu”, sáp nhập và thâu tóm giữa các TCTD là ACB, EIB và STB. Gần như cùng lúc với việc chuyển nhượng quyền sở hữu từ ANZ sang EIB, REE – một cổ đông lớn đã đồng hành với STB trong rất nhiều năm cũng công bố thoái vốn toàn phần khỏi STB, mà theo một nguồn tin thì người đứng sau nhóm cổ đông nội địa “ẵm” trọn 3,9% cổ phần STB, tương ứng với 42.139.266 cổ phiếu đứng tên ông Nguyễn Ngọc Thái Bình – Thành viên HĐQT CTCP Cơ điện lạnh (con trai bà Nguyễn Thị Mai Thanh, Chủ tịch HĐQT – TGĐ REE), là lãnh đạo của một nhà băng lớn, cũng đã tích lũy cổ phiếu STB với tỷ lệ đáng kể.

Phản ứng thị trường

Dù Thống đốc NHNN tỏ vẻ lạc quan về hoạt động của SCB hợp nhất dù mới chỉ chính thức vận hành chưa đầy 2 tháng, giới chuyên môn vẫn tỏ ra thận trọng. Chuyên gia NH Huỳnh Bửu Sơn khẳng định: “Sáp nhập hợp nhất chỉ có thể giúp hệ thống NHTM của chúng ta mua được một khoản thời gian dài hơn để xử lý các vấn đề tồn tại, bản thân nó không phải là giải pháp cho các vấn đề tồn tại”. Còn TS Hà Thị Thu Sáu- khoa NH (Học viện NHTP HCM) rằng giải pháp tăng vốn điều lệ cơ học bằng việc sáp nhập các NH yếu kém chỉ làm tăng quy mô vốn điều lệ và tổng tài sản mà không thể cải thiện mức độ an toàn sau sáp nhập.

Ý kiến này có thể nói gặp đồng thuận của nhiều người. Trưởng khoa Quản trị Kinh doanh (Trường ĐH Ngân  hàng TP HCM), TS. Lê Thẩm Dương nhấn mạnh: Tái cơ cấu NH là đúng, hợp nhất các NH yếu kém là đúng. Nhưng vấn đề là sau khi đã nhóm lại, đã hợp nhất, sáp nhập, đã tăng cường vốn và tổng tài sản, thì bài toán nhân sự, bài toán quản trị sẽ được xử lý ra sao? Trong trường hợp vẫn những nhân sự cũ, gương mặt cũ, không thể kỳ vọng sự hợp nhất sẽ sớm đưa đến những triển vọng thay đổi bảng cân đối kế toán trong phần tài sản có, đã và đang bị chôn ở những khoản tín dụng đóng băng – của các NH trong trạng thái tài sản âm, hay sớm cải thiện được khó khăn thanh khoản.

Một đại diện trong nhóm các NHTM hợp nhất cho rằng sở dĩ việc mở đường cho xu hướng hợp nhất của các NHTM với vụ ba NHTM nhỏ trở thành SCB Hợp nhất được “hanh thông”, thuận lợi là do Nhà nước đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền tại các NH nhỏ chấp nhận hợp nhất đi đôi với việc BIDV cam kết tài trợ vốn đầy đủ, và các NH đang tạm thời mất thanh khoản này cũng thể hiện rõ sự tự nguyện khi dọn vào một ngôi nhà mới.

Có vẻ đã tới lúc các NHTM thay đổi cách suy nghĩ của mình

Dù có nhiều ý kiến nghi ngại, dù có những thông tin đồn thổi về việc NH mới sau hợp nhất vẫn huy động vàng lãi suất cao, vẫn mặc cả lãi suất tiền gửi ngoài quy định..., nhưng không thể nói là thị trường không có phản ứng tích cực với sự hợp nhất “mở đường” này. Thông tin mới về việc đã có thêm 3 NH ký kết hợp đồng tư vấn hợp nhất trị giá nửa triệu USD với một tổ chức tư vấn được tung ra nhưng không làm dư luận xôn xao. Chuyện NH hợp nhất đã được bình thường hóa nhờ những viên gạch lót đường. Thêm vào đó, nhiều NH lớn cũng đã nỗ lực hơn theo hướng tìm kiếm sự hỗ trợ từ các NH nước ngoài nhằm  cải thiện tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu và nâng cao sản phẩm dịch vụ. Commonwealth Bank of Australia (CBA) đã hoàn tất việc đầu tư thêm 1.150 tỉ đồng vào đồng vào NH TMCP Quốc tế  VN (VIB) nhằm tăng tỉ lệ sở hữu cổ phần của CBA tại VIB từ 15% lên 20% và qua đó VIB đã nâng vốn chủ sở hữu lên hơn 8.200 tỉ đồng. Sau IPO, dự kiến năm 2012, BIDV sẽ bán khoảng 423 triệu cổ phần, tương ứng 15% vốn điều lệ cho đối tác ngoại. Vietinbank cũng dự định bán thêm 15% cổ phần cho đối tác Canada và đồng thời dự kiến mua thêm 30% cổ phần của NH Phát triển Lào. Agribank, NH quốc doanh lớn nhất VN, cũng đã bắt đầu kế hoạch tái cấu trúc mạnh mẽ và toàn diện từ nhân sự, quản trị, sản phẩm dịch vụ, hệ thống mạng lưới đến chiến lược kinh doanh...

Trước mắt, lãi suất chưa thể giảm. Thanh khoản của nhiều NH vẫn nóng, lạnh cục bộ. Thị trường cũng chưa nguội tin đồn về các cuộc dàn xếp lợi ích nhóm ở tầm mức vi mô. Nhưng những chuyển động khởi lên công cuộc tái cấu trúc huyết mạch của nền kinh tế mà không gây thêm khủng hoảng đã phần nào tạo được niềm tin cho người dân, lẫn nhà đầu tư. Trên 2 sàn chứng khoán, trong những tuần giao dịch sau Tết Nhâm Thìn, cổ phiếu NH với các mã như EIB, MBB, STB, VCB, ACB… luôn dẫn đầu về thanh khoản giá trị lẫn khối lượng, và cũng là nhóm cổ phiếu được khối ngoại tích cực gom mua.

Giữa những ngổn ngang của hệ thống, con đường tái cấu trúc đã khai lộ. Hành trình vẫn còn dài và đầy gian khó. Thành công đến đâu và có thể lạc quan ở mức độ nào vẫn phụ thuộc vào những giải pháp dài hạn, và M&A chỉ là một trong những giải pháp đó, nếu không nói chỉ là một giải pháp nhất thời.

Lê Mỹ