Nghiện hút, tiêm chích, thuốc lắc, sinh hoạt tình dục phóng khoáng, thời trang phi giới tính, đồng tính học đường, trầm cảm, tự sát, u uất,... những biểu hiện của nhiều thanh thiếu niên (TTN) hiện nay đang gây thất vọng cho các bậc phụ huynh, bất lực của nhà trường và nhức nhối của xã hội.
Trong cuộc hội thảo đầu tháng 11, với tiêu đề Những vấn đề của thanh niên Pháp _Việt tại Hà Nội do L’espace tổ chức, những vấn đề bị coi là bất thường và theo chiều hướng tiêu cực, tệ nạn của nhiều TTN hiện nay được đưa ra với những lí giải và chiều hướng khắc phục khác nhau giữa các nhà tâm lý học, xã hội học, phê bình văn học,.... Trước thực tế “khoán” trẻ cho nhà trường với mô hình giáo dục sư phạm cứng nhắc hiện nay, thì câu hỏi đặt ra trước chúng ta là trách nhiệm, nghĩa vụ, vị trí và vai trò của giáo dục gia đình ở đâu trong quá trình hình thành đạo đức và lối sống của trẻ?
Phác hoạ chân dung và những cách nhìn
Một khảo sát xã hội trên 7500 thanh thiếu niên VN (18-25 tuổi) năm 2003, từ khía cạnh tâm lý học, cho thấy nhiều vấn đề mới xuất hiện theo chiều hướng tiêu cực ở giới trẻ trong môi trường biến lớn hơn của xã hội du nhập: Độ tuổi trung bình sinh hoạt tình dục 19 tuổi, 9,6% trẻ có quan hệ tình dục trước hôn nhân; 3,4% có ý định tử tự; 25,3% cảm thấy buồn chán;...dẫn đến những nguy cơ 20% thanh thiếu niên Việt Nam trầm cảm, hoặc hung hãn, đua xe, tiêm chích ma tuý,...rơi vào những tệ nạn hoặc thực hiện những hành vi thiếu đạo đức,... Những con số thống kê điều tra xã hội học trên ít nhiều cho chúng ta một mường tượng có tính cụ thể về những vấn đề của giới trẻ dù bốn năm qua hình ảnh đó đến nay đã khác hơn nhiều.
Theo khảo sát gần đây của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh trên 300 học sinh ở 3 trường trung học và cơ sở, có 25% học sinh cho rằng tỉ lệ các bạn đồng tính ở trường mình là 10%. Hiện tượng đồng tính ở giới học đường đã được chính cô thầy gióng lên những hồi chuông báo động trong nỗi lo lắng và hoảng hốt. Nhiều ông bố bà mẹ đã suy sụp tinh thần và khóc ngất khi biết con mình đồng tính cho dù chưa biết là đồng tính thật hay giả.
Nhà lí luận phê bình văn học Cao Việt Dũng (Viện Văn học) cho biết: “Trong Văn học hiện nay, nhân vật tuổi vị thành niên có những xung đột về cá tính và gia đình rất thường gặp. Những thanh thiếu niên sống trong gia đình có bạo lực thì chúng không có nơi đâu để dựa vào. Thường trẻ em có xu hướng theo những yều cầu và mong muốn của bố mẹ. Vai trò của nhân vật kể rất quan trọng và lớn vì nó thể hiện được mối quan hệ mâu thuẫn và xung đột giữa bố mẹ và con trẻ, thể hiện quan niệm của bố mẹ với lũ trẻ. Nhiều nhà văn trẻ hiện nay đã chọn những chủ đề trước đây bị coi là cấm kỵ như quan hệ tình dục sớm, những xung đột tâm lý, mâu thuẫn tâm lý giữa bố mẹ và con cái,... họ đã lao thân viết, miêu tả những xung đột cũng như đưa ra những xử lý, những cách giải quyết mâu thuẫn này”.
TTN được coi là một đối tượng, một khách thể rất quan trọng của xã hội. Họ được coi như những chồi măng của một khóm tre già. Tiến sĩ tâm thần Lương Cần Liêm (Đại học Y Paris) ví họ như quả chuối xanh. Nó chưa chín, ương ương. Trong bản thân nó có những phần đang hướng tới sự chín, muốn được xã hội thừa nhận. Và chúng cũng gặp nhiều khó khăn khi bị “vứt” vào đời khi đang là quả chuối xanh. Vì thế có thể chúng có những nhiễu rỗi nhiễu tâm lý. Như từ “hôn hít” trong ngôn ngữ Việt Nam, “hít” là một thành tố có sắc thái tiêu cực và từ vựng tiếng Việt có rất nhiều từ có hai sắc thái như vậy. Những rối nhiễu tâm lý ở giới trẻ, cụ thể là đồng tính học đường là một hiện tượng có tính theo chu kỳ sinh lý và bình thường, không nên trầm trọng hoá.
Hành trình của nguyên nhân
Có ý kiến cho rằng, phải chăng sức nặng của lịch sử đã tạo nên sự khác biệt với dẫn chứng thế hệ thanh thiếu niên Việt Nam thứ hai tại Pháp, Mỹ không mắc phải những rối nhiễu tâm lý như thanh niên Việt Nam sống tại Việt Nam hiện nay. Tiến sĩ Lương Cần Liêm cho rằng nhờ không có sự giãn cách thế hệ quá lớn và dài đối với TTN VN ở nước ngoài, nên trẻ ít gặp phải những vấn đề tâm sinh lý. Song Bà Hoffet Gachelm khẳng định cách đây hai thế hệ, thanh thiếu niên Pháp cũng gặp phải những rối nhiễu tương tự “trước những biến động xã hội chạy đua kinh tế và công nghệ khoa học. Cha mẹ luôn định hướng nghề nghiệp cho những đứa con theo khoa học cứng. Họ tưởng tượng ra cuộc sống của con cái sẽ bấp bênh ra sao khi không có công ăn việc làm tốt. Trong số họ, thì những tưởng tượng đó có thể phóng chiếu vào đứa trẻ và chúng gặp khó khăn trong quá trình định hướng nghề nghiệp của mình. Đứa trẻ sống trong xã hội tiêu thụ, bao giờ cũng được chiều chuộng và kèm theo đó là sự kỳ vọng của bố mẹ. Đôi khi sự kỳ vọng này là quá lớn so với thực tế là khả năng của đứa trẻ có hạn, chúng có nhu cầu và thực tế phẩm chất và điểm yếu riêng. Những kỳ vọng quá lớn vượt qua những khả năng của chúng đã tác động đến hoàn cảnh thực tế gây những áp lực cho đứa trẻ. Chúng cảm thấy chán chường khi không đáp ứng được những kỳ vọng đó. Kết quả là sự xa cách và mâu thuẫn gia đình đã diễn ra, đẩy trẻ vượt ra những kỳ vọng và ước muốn về trẻ”.
Bố mẹ Việt Nam cũng luôn muốn con mình học những nghề danh giá trong xã hội, trở thành những người thành đạt sau này thậm chí chỉ cần “đẹp mặt” ngay lúc đó. Họ bán nhà, bán đất, buôn lậu, tham nhũng,… cho con tiền đi nước ngoài du học mà không màng sức học của con em mình. Và đồng thời, có những gia đình vì không đủ điều kiện kinh tế đáp ứng những nhu cầu của những đứa trẻ luôn nhìn trước ngó sau trong đám bạn bè. Sự thua thiệt, không được thoả mãn những ham thích đồ vật khiến chúng thất vọng và không coi nhà là “tổ ấm”.
Gia đình Việt Nam hiện nay đan xen hai cơ chế của truyền thống (ông bà, bố mẹ) và hiện đại (những người trẻ). Sự quy chiếu đạo đức hành vi không cùng nhau. Trong khi giới trẻ luôn hướng tới những gì mới mẻ, năng động thì người lớn trong gia đình lại hướng đến những câu chuyện, những nếp sống xưa cũ. Một chị sinh viên mới ra trường đi làm cho một công ty nước ngoài, chị ta mua 6 cái túi Louis Vuitton nhưng không dám nói với cha mình về giá hàng chục triệu đồng của những chiếc túi đó vì sợ bị khiển trách là sống vô trách nhiệm.
Duy trì và xây dựng nền giáo dục gia đình
Theo bà Hoffer, sự biến đổi trong gia đình do sự biến đổi xã hội kéo theo, và nó còn tiếp tục trong một vài thập kỷ tới. “Luồng thay đổi từ gia đình nông thôn đến gia đình thành thị, từ gia đình nhiều thế hệ đến gia đình hạt nhân,…sẽ tiếp tục phát triển. Đến một lúc nào đó, sự biến đổi này sẽ dừng lại. Đào tạo gia đình là nơi sẽ đào tạo lại thanh thiếu niên là vấn đề của tương lai gần. Chúng ta không nên tham gia phá vỡ gia đình nhiều thế hệ vì rõ ràng là hiện nay những gia đình hạt nhân gặp nhiều khó khăn hơn.” Trong xã hội Việt Nam hiện nay, mâu thuẫn ngày càng lớn giữa bố mẹ và con trẻ trong gia đình. Vấn đề giáo dục đạo đức và giới tính không được coi trọng trong gia đình là một trong những thiệt thòi đối với thanh thiếu niên VN hiện nay. Tuy nhiên “không nên tham gia quá trình phá vỡ gia đình nhiều thế hệ. Cần duy trì môi trường giáo dục này với những thoả hiệp và tôn trọng lẫn nhau. Bố mẹ cần học tập, cần dành nhiều thời gian tìm hiểu về tâm sinh lý con cái cũng như hiểu về thế giới mới của trẻ tiếp xúc. Trên thực tế, gia đình luôn là chỗ dựa vững chắc cho giới trẻ trước những biến động tâm lý, tình cảm trong suốt hành trình của cuộc đời. Theo một khảo sát ở Mỹ về sự thích nghi của thanh niên nhập cư ở Mỹ cho thấy, TTN Việt Nam thích nghi với văn hoá Mỹ dễ dàng hơn với những đứa trẻ đến từ những nền văn hoá khác. Câu trả lời là vì thời gian trẻ Việt Nam ngủ chung với bố mẹ rất dài.”- Tiến sĩ Vân thị Kim Cúc (Viện Khoa học Xã Hội) nói.
Cao Việt Dũng, một nhà lí luận trẻ lại đưa ra trăn trở rằng “VN là nước trải qua nhiều cuộc chiến tranh, những cuộc chiến đã làm mất mát lớn về thế hệ cũng như gây những giãn cách thế hệ quá lớn. Đứng trước sự biến đổi nhanh chóng của xã hội thời du nhập, nếu như sự không hiểu biết, thấu hiểu giữa bố mẹ và con cái ngày càng lớn lên thì những vấn đề tiêu cực của trẻ sẽ càng trầm trọng hơn bởi chính những gián đoạn thế hệ trong quá khứ.. Song bố mẹ muốn con cái tôn trọng và tuân thủ những chuẩn mực truyền thống, thì chuẩn mực truyền thống nào ở đây để con cái làm theo?
Những vấn đề của TTN Việt Nam hiện nay như xu hướng tự do tình dục, trầm cảm, phá phách… mang tính toàn cầu, xuất hiện ở mọi nền văn hoá. Vì vậy lí giải vấn đề cũng mang tính toàn cầu. Theo ông Alexandre Minskin, tuỳ viên đại học của đại sứ quán Pháp thì: “ Có hai nguyên nhân. Trong cuộc chạy đua kinh thời gian dành cho gia đình luôn thiếu hụt, bị coi nhẹ và thiếu một không gian tưởng tượng xã hội hay một không gian văn hoá của những câu chuyện kể, những thần thoại hiện đại để người ta có thể quy chiếu vào đó, tìm thấy trong những nhân vật mẫu mực cho thanh niên xây dựng thế giới tinh thần của mình trong sự đối chọi với những nhân vật của khoa học công nghệ như người nhện, hay thế giới ảo của những trò chơi điện tử hiện đại.”