Đi tới Cà Mau, thành phố cực Nam Tổ quốc cũng đã thấy xa ngàn dặm. Tới xã Đất Mũi, nơi những cây đước cuối cùng vươn ra biển, khoảng cách không gian thì ngắn mà khoảng cách tâm thức thì xa
140 cây số đường sông, nếu đi tắc ráng chỉ vài chục ngàn đồng. Những chiếc tắc ráng, loại xuồng lớn nhất ở miệt sông nước này chuyên dùng chở khách, cũng chỉ đi tới Năm Căn. Từ Năm Căn về Đất Mũi sông nước thì mênh mông mà thuyền bè ngày càng thưa thớt. Nhũng chiếc xuồng nhỏ lướt sóng băng băng, rừng dừa nước loang loáng lùi tít tắp. Chừng 70 cây số từ Năm Căn về Đất Mũi, sông mở ra biển ngút ngát tầm mắt. Không ở đâu có sông lớn, hai bên bờ rừng dùa nước chỉ như những vệt xanh mờ. Ba đào trùng trùng lớp lớp. Thiên nhiên hoang sơ trong vẻ choáng ngợp vĩ đại, gió biển mặn mòi hào phóng. Đi ra Đất Mũi, thăm biển Tây, nơi mặt trời lặn trên biển, thì thuê một chiếc bo bo mui trần của Công ty Du lịch Minh Hải là tuyệt nhất, giá thuê 900 ngàn đến triệu rưởi mỗi chiếc.
Sông nước miền Tây có cái vẻ tấp nập đặc biệt. Từ ngã bảy Phụng Hiệp xuôi về Gành Hào, ghe xuồng chen nhau trên sông. Những chiếc xuồng chở đầy trái cây miệt vườn, treo trên sào những loại trái cây mà xuồng mình bán như một lời chào hàng, tự giới thiệu. Không còn mấy bóng dáng của chiếc xuồng ba lá, thay vào đó là loại ghe nhỏ lắp động cơ mà những thôn nữ điều khiển lướt nhanh trên sông. Vẻ trù mật no đủ của cuộc sống nhìn thấy trên những cánh đồng lúa tới chân trời, cơ man nào là cá tôm, và trái cây ăm ắp những ghe xuồng.
Nguyễn là Việt kiều Nhật. Anh tự đùa mình là dân hàng cá hàng tôm, trở đi trở lại Cà Mau như về nhà mình, bởi Cà Mau có lượng tôm xuất khẩu nhiều nhất nước. Anh vừa làm hướng dẫn viên du lịch bất đắc dĩ của chúng tôi, vừa thao thao nói về các loại tôm cá, tập quán sinh sống của chúng. Và theo anh, cua rừng đước ngon nhất xứ. Không đâu có những con cua to, sinh sống tự nhiên trong rừng đước ngon như xứ này. Thiên nhiên ưu đãi là vậy, nhưng dân vẫn nghèo. Và thất học. Anh lý giải, có thể chính sự ưu đãi của thiên nhiên trong việc tìm kiếm thức ăn, khiến con người sống dễ dãi, không tích luỹ... và thế là nghèo, là thất học? Một xứ sở hiền hoà xanh mướt trù phú như thế mà dân vẫn nghèo thì biết lý giải làm sao? Những căn nhà bé nhỏ lợp lá dừa nước, vách cũng dừa nước, và nền đất sơ sài. Tất cả đều sống như thế, trong những căn nhà lá ngó ra sông. Ít người tính đến một chỗ ở kiên cố hơn. Chỉ thảng hoặc có những ngôi nhà xây màu sắc sặc sỡ, Nguyễn bảo, đó là của chủ vựa tôm vựa cá đó. Những người giàu mới phất.
Người đàn ông thứ hai ấn tượng trên con đường xuống miền Tây là Dương Danh Dũng. Anh là Tổng giám đốc Ban quản lý các dự án 1 (PMU1), chủ đầu tư quốc lộ 1A. Sắp tới, con đường sẽ được nâng cấp tới Năm Căn, thay cho con đường nhỏ hẹp, hỏng nặng vì qua nhiều mùa mưa lũ. Anh nuôi ý tưởng làm đường bộ xuống tận trung tâm xã Đất Mũi, nơi sình lầy nhão nhoẹt. Chúng tôi vào U Minh Hạ, nơi rừng tràm mênh mông, chỉ có trạm kiểm lâm và những người dân sống rải rác trong rừng. Những kênh nước đen nặng mùi vì lá rừng phân huỷ. Những đứa trẻ miệng đen sì vì ăn chuối xanh luộc thay cơm...Những người đàn ông trong trạm kiểm lâm đón tiếp khách quý bằng món rắn nước nướng đen thui xắt khúc. Món canh nấu bằng đọt cây rừng. Trạm kiểm lâm ngoài những người đàn ông khoẻ mạnh, đen thui vì nắng gió, cũng có một người phụ nữ. Cô tất bật chuẩn bị bữa nhậu sơ sài. Cô ca tặng mấy câu vọng cổ buồn mang mang, về một người con gái nghèo lấy chồng xa, trông bông điên điển mà nhớ về nơi cha mẹ, sông nước cách trở làm sao về thăm. Rượu miền Tây cay sực và có mùi la lạ khó quen, nhưng Dũng uống sảng khoái. Anh tin một cách nhiệt thành rằng chính những con đường mở tới sẽ mang lại cuộc sống no ấm hơn cho mọi người.
Tôi nhớ hình ảnh những đứa trẻ lặn ngụp trên kênh rạch, nhũng đứa nhỏ xíu đi học bằng xuồng ghe. Riêng tiền xuồng mất 6 ngàn mỗi ngày, chưa kể xa xôi và nguy hiểm sông nước. Thế nên, chỉ còn một số ít em học qua bậc tiểu học. Sự học vất vả như thế, thì làm sao mảnh đất này có thể thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu. Giáo dục ở miền Tây vẫn phải đối mặt với một mùa lũ hằng năm mà nhà cửa trường sở đều bị nhấm chìm trong lũ. Sự học cũng không trở thành cấp thiết, nơi cuộc sống vẫn chậm rãi trôi dựa vào sự ưu đãi của thiên nhiên.
Ở nơi tận cùng của dải đất hình chữ S, có một cột mốc ghi 8 độ 30 vĩ Bắc và lá cờ đỏ sao vàng tung bay trong gió biển. Những cây đước còn tiến ra biển xa hơn. Trong xấp xấp nước thuỷ triều rút xuống, rễ đước giăng mắc. Mỗi năm phù sa của Cửu Long bồi đắp ra biển chừng trăm mét. Rừng đước xanh thắm khoẻ khoắn. đứng ở nơi tận cùng phần đất liền của Tổ quốc, trong cái mênh mông chỉ có biển và trời, chợt thấy mình đơn độc. Một nỗi cô đơn kiêu hãnh xa hút về phía Nam.
Lặn ngụp trong những dòng sông kênh rạch chằng chịt của miền Tây, biết bao số phận con người, những người đời đời gắn bó nơi xa thẳm này. Nơi cầu tre lắt lẻo, nơi con thuyền cắm sào, hay mảnh vườn ven sông, một bữa nhậu đúng kiểu dân miền Tây thế nào cũng phải có đàn kìm, ca sáu câu vọng cổ. Miền đất nào cũng có những điều dân ca phù hợp tâm hồn của cộng đồng nơi ấy. Không ở đâu nghe vọng cổ ngọt ngào, dài miên man, buồn thương da diết như ở đây, với giọng ca của những anh hai tôm hai lúa. Nhớ mãi quán Chiêu Bình, nơi có người thanh niên mù tên Hạnh chơi đàn kìm. Giọng hát của anh buồn lạ lùng. Và anh có tài đặt ngay một bài ca tặng khách ghé qua. Lần nào tới Cà Mau, tôi cũng ghé Chiêu Bình nghe anh ca một câu...
Châu An