Nhằm tạo điều kiện thuận lợi để phát triển giao lưu thương mại và thúc đấy hoạt động đầu tư nước ngoài, Hiệp định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ đã được 2 nước chính thức ký kết vào tháng 7/2000 và có hiệu lực từ tháng 12/2001.

Hiệp định gồm 4 phần: tiếp cận thị trường, thương mại dịch vụ, quyền Sở hữu trí tuệ và đầu tư, trong đó các vấn đề về quyền Sở hữu trí tuệ được quy định trong phần thứ 2. Trong Hiệp định Thương mại Việt - Mỹ có 8 đối tượng được bảo hộ quyền Sở hữu trí tuệ, bao gồm: quyền tác giả và quyền liên quan, tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa, nhãn hiệu, sáng chế, thiết kế bố trí mạch tích hợp, thông tin bí mật, kiểu dáng cộng nghiệp và quyền đối với giống cây trồng mới.

Thực tế thực thi

Tính đến nay, sau gần 7 năm thực hiện Hiệp định thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ, chúng ta đã thu được những kết quả đáng kể: Trao đổi thương mại hai chiều đã được nâng lên, nhiều chính sách của cả hai bên đưa ra nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp. Hiện Hoa Kỳ đã mở rộng Quy chế quan hệ thương mại bình thường/Quy chế tối huệ quốc cho Việt Nam, cắt giảm mức thuế quan trung bình của mình đối với hàng nhập khẩu Việt Nam từ 40% xuống còn 4%, mở cửa thị trường cho các nhà xuất khẩu Việt Nam. Về phần mình, Việt Nam đã thực hiện các cải cách mạnh mẽ nhằm hoàn thiện hệ thống luật pháp và thủ tục hành chính cho phù hợp với thông lệ quốc tế, đồng thời mở cửa thị trường, đặc biệt là một số ngành dịch vụ quan trọng. Hệ thống tòa án được củng cố và hoạt động theo nguyên tắc độc lập hơn, các thủ tục áp dụng của tòa án và trọng tài được hiện đại hóa nhằm giải quyết có hiệu quả các tranh chấp thương mại. Tính minh bạch của hệ thống lập pháp và hành pháp được tăng cường đáng kể. Nhiều trung tâm thông tin về Sở hữu trí tuệ được thành lập với sự phối hợp của Hội đồng Thương mại Việt - Mỹ nhằm phổ biến kiến thức, nâng cao nhận thức của cộng đồng về Sở hữu trí tuệ góp phần tăng cường hiệu quả thực thi quyền.

Bên cạnh những kết quả tích cực nêu trên, việc thực thi các cam kết trong Hiệp định của Việt Nam còn có những hạn chế nhất định. Nhiều doanh nghiệp nước ngoài còn phàn nàn về sự thiếu minh bạch, đơn giản hoá trong các văn bản pháp lý, gây khó khăn cho việc đầu tư và kinh doanh của họ tại Việt Nam. Việc bảo hộ và thực thi quyền Sở hữu trí tuệ còn nhiều hạn chế, hiện Việt Nam vẫn là quốc gia có tên trong  danh sách các nước cần theo dõi về vấn đề tuân thủ các quy định bảo hộ quyền Sở hữu trí tuệ.

Thời cơ và thách thức cho doanh nghiệp Việt Nam

Để thực hiện các cam kết trong Hiệp định thương mại Việt Nam - Hoa kỳ, Chính phủ đã có những chính sách nới lỏng đáng kể các hạn chế đối với việc thành lập và hoạt động của các công ty trong và ngoài nước. Kết quả là gần 200.000 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã được thành lập ở Việt Nam. Các công ty này có thể hoạt động tự do trong hầu hết các lĩnh vực với cơ chế tương tự như cơ chế đối với doanh nghiệp trong nước. Điều này vừa là cơ hội nhưng cũng đồng thời là thách thức đối với các doanh nghiệp trong nước. Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Mỹ tiềm ẩn nhiều tranh chấp về thương mại quốc tế. Trong đó có hai vấn đề nổi lên là thương hiệu và kiện chống phá giá. Trong khi đó, sự quan tâm cũng như nhận thức của các doanh nghiệp Việt Nam đối với cả hai vấn đề này còn nhiều hạn chế.

Theo số liệu thống kê, chỉ có khoảng 20% số nhãn hiệu được đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ là của các doanh nghiệp Việt Nam, phần lớn trong số đó là của các công ty tư nhân. Tình trạng hàng nhái, hàng giả, việc cố tình xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ của người khác diễn ra một cách phổ biến. Điều này là trở ngại lớn đối với Việt Nam trong giao lưu thương mại song phương với Hoa Kỳ. Các doanh nghiệp Việt Nam muốn đứng vững tại thị trường Mỹ cần tăng sức cạnh tranh của hàng hóa, sản phẩm, phát triển tiềm năng sản xuất và xuất khẩu và phải thâm nhập được vào thị trường Mỹ. Để làm được điều này một cách hiệu quả, tránh những rủi ro không đáng có, vấn đề bảo hộ quyền Sở hữu trí tuệ cần được đặt ra hàng đầu. Để bảo hộ tốt nhất tài sản trí tuệ của mình trong quá trình hoạt động kinh doanh và phát triển thị trường, các doanh nghiệp cần chủ động đăng ký với các cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam và Mỹ nhằm tránh bị các công ty, cá nhân khác lợi dụng và đánh cắp tài sản trí tuệ của mình.

Hoàng Dũng