Thứ Tư, 07/11/2007 - 13:22

Thị trường phái sinh: Lá chắn rủi ro cho doanh nghiệp

Một thị trường tài chính phái sinh còn ít được biết tới ở VN. DN dường như còn quá xa lạ với những công cụ để phòng tránh rủi ro cho hoạt động kinh doanh trước những biến động của thị trường.

Lợi ích từ thị trường phái sinh

Công cụ tài chính phái sinh là các hợp đồng tài chính mà giá trị của nó có mối liên hệ chặt chẽ hoặc được bắt nguồn từ các công cụ tài chính như cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán, lãi suất hoặc tỷ giá. Chúng được sử dụng để phòng tránh, phân tán rủi ro, bảo vệ, tạo lợi nhuận, chống biến động giá trị hoặc để đầu cơ thu lợi nhuận. Các công cụ trên thị trường tài chính phái sinh rất đa dạng, nhưng nhìn chung có 4 công cụ chính là Hợp đồng kỳ hạn; Hợp đồng tương lai; Hợp đồng quyền chọn và Hợp đồng hoán đổi.

Hợp đồng kỳ hạn là thoả thuận trong đó người mua và người bán chấp nhận thực hiện một giao dịch hàng hoá với khối lượng xác định, thời điểm xác định trong tương lai với mức giá ấn định vào hiện tại. Hợp đồng kỳ hạn cho phép các bên mua bán với mức giá tương lai, không phụ thuộc vào giá thị trường hiện tại. Hợp đồng quyền chọn cho phép người mua hợp đồng có quyền chọn mua, quyền chọn bán một mặt hàng với mức giá định sẵn tại ngày đáo hạn hợp đồng. Hợp đồng hoán đổi là thoả thuận về trao đổi lãi suất hoặc tiền tệ, thông thường là thanh toán tiền lãi. Hai bên sẽ trao đổi lãi của một đồng tiền sang lãi của tiền khác. Giao dịch hoán đổi lãi suất và hoán đổi tiền tệ là sản phẩm của thị trường phi tập trung, được kết hợp trực tiếp giữa hai NH, hoặc giữa NH với khách hàng.

Thị trường phái sinh ở Mỹ xuất hiện và gắn liền với sự ra đời và phát triển của những sở giao dịch, trung tâm giao dịch lớn như Hội đồng mậu dịch Chicago (CBOT), Sở thương mại Chicago (CME), các TTCK NYSE, NASDAQ, AMEX. Tại VN các sản phẩm phái sinh đã xuất hiện trên thị trường cách đây 5 năm, nhưng mới chỉ mang tính thí điểm, nhỏ bé, đơn lẻ. Mức độ phát triển của thị trường vốn còn thấp, thiếu vắng các nhà đầu tư am hiểu về lợi ích cũng như tính toán lợi nhuận từ nghiệp vụ này. Các nhà môi giới, các nhà đầu cơ còn quá ít trên thị trường tiền tệ, TTCK để thúc đẩy các nhà đầu tư tham gia thị trường này. Các DN VN thì bị đánh giá là ngại đổi mới, chưa quan tâm đến hoạt động quản lý tài chính chuyên nghiệp, có tâm lý an tâm, không lo lắng đến các rủi ro tài chính trong kinh doanh.

Các NHTM, việc áp dụng các công cụ phái sinh còn rất hạn chế, đặc biệt ở các NHTMQD, trong khi khối NH này có lợi thế hơn vì quy mô hoạt động và vốn. Bà Nguyễn Thị Kim Thanh - Vụ Chính sách tiền tệ NHNN cho biết, trong khoảng thời gian 2005 đến tháng 9/2007 mới chỉ có hơn 40 hợp đồng hoán đổi lãi suất và một số ít hợp đồng phái sinh không chuẩn khác được phép thực hiện. Trong khi đó, theo TS Nguyễn Đại Lai - Phó vụ trưởng Vụ chiến lược phát triển NH: "Chỉ riêng các DN nước ngoài đã đưa vào VN một lượng vốn ngoại tệ khổng lồ để đầu tư, đặc biệt trong thời điểm từ đầu năm đến nay. Một số DN FDI chỉ bán hàng trong nước, thu tiền đồng, họ phải bán ngoại tệ để thanh toán các chi phí, hoặc dụng ngoại tệ để mua săm, đầu tư. Sau đó, họ lại phải mua ngoại tệ để chuyển lợi nhuận về nước. Các công cụ phái sinh phòng chống rủi ro tỷ giá nếu được sử dụng sẽ giúp DN tránh thiệt hại do tăng giá ngoại tệ nếu có. Ngoài ra, các DN lớn của VN đều vay, hoặc mua chịu hàng NK bằng USD, nếu sử dụng hoán đổi lãi suất thì tránh được thiệt hại không nhỏ với những biến động khôn lường của thị trường tiền tệ".

TS Nguyễn Thị Mùi – Phó giám đốc Học viện Tài Chính cho rằng, hoạt động phòng ngừa rủi ro thông qua các công cụ phái sinh chỉ có thể được tiến hành một cách sôi động khi có nhiều chủ thể tham gia trên thị trường với sự đa dạng về nhu cầu. NH đóng vai trò trung gian dàn xếp để đáp ứng các nhu cầu đa dạng đó theo nguyên tắc thương mại và thị trường. Trên thực tế, những giao dịch kỳ hạn hay quyền chọn về ngoại hối được thực hiện trên thị trường lâu nay thường chỉ là những giao dịch lách luật để thực hiện mua bán USD theo tỷ giá vượt giá trần quy định mà thực chất chưa phải là giao dịch phái sinh.

Tìm hướng đi

Nói về sự phát triển còn sơ khai của thị trường, TS Nguyễn Thị Mùi cho rằng: Các công cụ phái sinh chưa được giới thiệu và quảng bá để các DN và NH am hiểu và sử dụng trong hoạt động kinh doanh, quản lý tài chính. Phần lớn các DN có quan tâm đến rủi ro tỷ giá khi có những nợ phải thanh toán trong tương lai bằng ngoại tệ, đành phó thác cho may rủi vì không biết làm thế nào để ngăn ngừa rủi ro hoặc không muốn bị lôi cuốn vào những bài toán phức tạp không rõ được mất.

Trở ngại cho thị trường phái sinh phát triển chính là những quy định pháp luật còn thiếu và không phù hợp. Ví dụ như thuế cho hoạt động hoán đổi lãi suất không được quy định rõ ràng nên khó xác định vì lãi suất thả nổi chạy liên tục theo từng ngày. Đối với hợp đồng tương lai, lãi thì bị đánh thuế, còn lỗ không được khấu trừ vào phần thu nhập tính thuế, trong khi lợi nhuận thực tế mà DN có được chính là chênh lệch giữ mức giá theo hợp đồng tương lai và giá thành sản xuất. Điều này gây bất lợi cho DN tham gia giao dịch. Ở các nước khác, sản phẩm phái sinh không phải đóng thuế vì đó mới là công cụ phòng chống rủi ro cho DN, vì không phải một kênh kinh doanh của NH. TS Nguyễn Đại Lai nhận xét: Quy định này bóp chết sự phát triển của công cụ phái sinh. Nó vừa gây kìm hãm, vừa khó thực hiện.

Tư duy sợ chịu trách nhiệm cũng khiến lãnh đạo DN sợ ra quyết định. Khi quyết định hoán đổi lãi suất, nếu lãi suất cao hơn thì không được ban thưởng gì, nhưng nếu lãi suất xuống, thì không những uy tín mà “sinh mạng chính trị” của lãnh đạo cũng… lung lay.

TS Lai phân tích, Việt Nam chưa phải chịu ảnh hướng lớn từ những cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ, nên việc sử dụng các côngcụ phái sinh chưa trở thành nhu cầu bức xúc. Tuy nhiên, nền kinh tế đang thực sự trở thành nền kinh tế thị trường đầy đủ, mở cửa thị trường, áp dụng các luật chơi chung với quốc tế, lãi suất được tự do hoá, các luồng vốn được tự do chảy vào và chảy ra khỏi VN… các nhà lập chính sách về thị trường tài chính VN cần sớm bày tỏ quan điểm để xây dựng và đề xuất hệ thống chính sách khuyến khích phát triển thị trường các công cụ tài chính phái sinh “ăn theo” bên cạnh thị trường chính thức như thị trường tiền tệ, thị trường tín dụng, TTCK.

ThS Nguyễn Thị Hường - Vụ chính sách Tiền tệ, NHNN VN: Giảm rủi ro đầu tư cho chứng khoán

Các công cụ phái sinh đang ngày một phổ biến và được áp dụng nhiều hơn bao giờ hết đối với tất cả các hàng hoá chính trên TTCK, từ cổ phiếu, trái phiếu cho đến tiền tệ và hàng hoá như: sắt, dầu mỏ, sản phẩm nông nghiệp... Sự phổ biến của các công cụ phái sinh trên thị trường xuất phát từ tính linh hoạt và mềm dẻo của nó so với các công cụ khác. Lợi nhuận của những công cụ này hình thành từ chính giá của những sản phẩm mà nó điều chỉnh. Điều này giúp các NH, các nhà giao dịch hay nhà đầu tư có thể "đánh cược" vào sự biến động về giá cả mà bỏ qua tranh cãi về giá trị thực của tài sản.

Chính vì thế, lợi ích của các công cụ phái sinh luôn được các nhà đầu tư chứng khoán khai thác triệt để nhằm tránh các khoản thua lỗ do sự biến động của giá cả. Một cách đơn giản, với việc mua các công cụ phái sinh, các nhà đầu tư đang đánh cược rằng thị trường sẽ biến động theo chiều hướng ngược lại. Từ đó, các nhà đầu tư vừa có được lợi nhuận nếu giá cổ phiếu lên cao, vừa đảm bảo sẽ không thua lỗ trong trường hợp cổ phiếu mất giá. Do đó, công cụ chứng khoán phái sinh có mặt nhiều trong các quỹ phòng hộ (hedge-fund) - và quỹ này là một phát minh lớn trên TTCK.

ThS Trịnh Quỳnh Thành - Phòng kinh doanh Tiền tệ, Ngân hàng BIDV: Cái lợi của giao dịch hàng hóa tương lai

Thực tế tại NH chúng tôi cho thấy, dịch vụ giao dịch hàng hoá tương lai mang lại rất nhiều lợi ích cho DN nếu có thể tận dụng tối đa những ưu thế từ loại hình dịch vụ này đưa lại. DN thay vì phải chấp nhận rủi ro thì có thể chuyển giao nó cho các nhà đầu tư chấp nhận mạo hiểm, các nhà đầu cơ. Với mức quy định ký quỹ rất thấp tại các sàn giao dịch tương lai, thay vì bỏ ra một khoản tiền tương đương với lượng hàng hoá được bán thì người mua chỉ phải bỏ một mức phí ký quỹ rất thấp mà người bán cũng chỉ mất một khoản phí nhỏ. Khách hàng vẫn có thể thu được lợi nhuận từ sự biến động của thị trường trong khi vấn thiết lập được phương án bảo hiểm rủi ro.

Thị trường giao dịch tương lai còn có tính thanh khoản cũng như tính minh bạch rất cao. Những thông tin về giá cả và khối lượng giao dịch đều được niêm yết công khai trên Sàn giao dịch tập trung và khách hang có thể theo dõi trực tiếp qua các phương triện thông tin. Chính nhờ những lợi ích này mà các hợp đồng tương lại thu hút được rất nhiều các quỹ tài chính, các tổ chức, DN, các nhà đầu tư lớn tham gia.

BIDV mới triển khai dịch vụ này được 2 năm nhưng bước đầu đã thu được những kết quả nhất định.

Thủy Nguyên ghi

search